Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

“Klassika müəyyən mənada elə inkar olunmaq üçündür” - MÜZAKİRƏ - FOTOLAR

“Klassika müəyyən mənada elə inkar olunmaq üçündür” - MÜZAKİRƏ - FOTOLAR
   3004 dəfə oxunub

“Kitabçı”  jurnalının şef redaktoru Seyfəddin Hüseynlinin moderatorluğu ilə Nizami Kino Mərkəzində “Klassik ədəbiyyata müasir münasibət: retrospektiv və perspektiv” mövzusunda müzakirə keçirilib. Müzakirədə ədəbiyyat və fəlsəfə üzrə tanınmış alimlər Cavanşir Yusifli və Könül Bünyadzadə, şair-tərcüməçi Mahir Qarayev, yazıçı Fəxri Uğurlu, şair-publisist Sevinc Mürvətqızı iştirak ediblər.

Seyfəddin Hüseynli: Klassika ümumilikdə, əlbəttə ki, çox geniş anlayışdır, istənilən sahədə bəlli bir dövrdə yaranan, sonrakı dövrə buraxılan nələrsə – əsərmi, ənənəmi, yolmu – bütövlükdə klassika adlandırıla bilər. Ancaq bizi kon-kret olaraq ədəbiyyat maraqlandırdığı üçün ədəbi klassikadan, yaxud daha çox öyrəşdiyimiz ifadəylə desək, klassik ədəbiyyatdan danışacağıq. İstərdim, əvvəlcə bir məsələyə imkan daxilində aydınlıq gətirək ki, indi bizdə klassik ədəbiyyat adı altında nə başa düşülür və əslində nə başa düşülməlidir?

Könül Bünyadzadə: Klassika özlüyündə bugünkü mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın, ümumiyyətlə, mənəviyyatımızın inkişafı üçün zəngin bir bazadır. Həmin bazaya baxaraq ya nümunə götürürük, ya da dəstək alırıq, növbəti addımımızı atırıq. Bu baxımdan biz düyün nöqtəsi kimi həm keçmişi ehtiva edə, həm də özümüzdən sonrakılar üçün nümunə ola bilərik. Digər tərəfdən, baxaq görək, klassikanın özünə münasibət nə dərəcədə düzgündür? Axı klassikanı da götürüb detallara bölürlər, sonra da öz biliklərinə, səviyyələrinə uyğun yığıb yeni bir təqdimatda verirlər.

Seyfəddin Hüseynli: Kimlər verir bu təqdimatı? Bununla bağlı düşüncə, mövqe nə dərəcədə düzgün və aydındır? 

Könül Bünyadzadə: Ən müxtəlif səviyyəli adamlar. Məhz həmin tədqiqatçının səviyyəsindən asılı olaraq klassika bizə təqdim edilir. Və həmin o yeni tədqiqatçı, deyək ki, ora artıq özünün mənini qatır, bundan asılı olaraq görürsən ki, Füzulinin hansısa şeiri elə bir səviyyədə təqdim olunur ki, heç oxumasan yaxşıdır. Əksinə, heç oxunmamış şeiri də yenidən üzə çıxır. Təbii ki, hər bir araşdırmaçının şəxsiyyəti istər-istəməz tədqiqatında da özünü büruzə verir. Bu, özünü klassikaya münasibətdə də mütləq göstərir. Mütləq o klassika ya bərbad hala salınır, ya çeynənir-çürüdülür, ya da əksinə, onun daha bir qaranlıq qatı yenidən açılır. Bu baxımdan fikirləşirəm ki, klassikaya münasibət də bir növ senzura ilə olmalıdır. Yəni şəxsi keyfiyyətləri aşağı olan bir adam oraya yol tapmamalıdır.

Seyfəddin Hüseynli: Cavanşir müəllim, sizcə, ümumən klassika adı altında biz nəyi başa düşməliyik?

Cavanşir Yusifli: Klassika anlayışının, köhnə təbirlə desək, bir neçə cür təfsiri var. İlkin başa düşülən odur ki, bizdən zamanca uzaq məsafədə yerləşən, içindəki poetik enerji artıq bu gün üçün aktual olmayan irsə klassika kimi baxırıq. Bir də, müasirlikdən də əfzəl olan bir ənənəyə klassika deyirik. Klassikanı mən bu cür başa düşürəm. Biz ədəbiyyat tariximizi yazmaq üçün ədəbi proseslərimizə uyğun konsepsiyalar tapmalıyıq. Könül xanım onun nəticələrini dedi; ən müxtəlif tədqiqatçılar Nizamidən, Füzulidən, Qazi Bürhanəddindən, Xətaidən yazırlar. Amma bunları ya ədəbiyyat tarixi formasında, ya da ayrı-ayrı tədqiqatlar formasında nəzərdən keçirəndə konkret bir şey anlaya bilmirsən. Çünki Füzulidən necə yazırlarsa, Nizamidən də o cür yazırlar, Xətaidən də. Məsələn, bizdə Nizaminin poetikası adı altında bir çox əsərlər var. Amma baxaq görək, orada Nizami varmı? Nizami haqqında yazılan dünya səviyyəli ədəbiyyatların nüfuzlu müəllifləri ərəb-fars dilini mükəmməl bilirlər, bununla bərabər bir çox mənbələrdən də xəbərdardırlar. Amma bir də var fars dilini sadəcə oxumaq səviyyəsində bilən, anlayan, Nizaminin poetikasından, şeiriyyətindən, mətninin mahiyyətindən xəbərdar olmayan insanlar Nizami haqqında çox gülməli şeylər yazalar.

Seyfəddin Hüseynli: Problem səviyyədədir, yoxsa yanaşma tərzində?

Cavanşir Yusifli: Problem konsepsiyanın olmamasındadır. Metodologiya yoxdur, yanaşmalar da oxuyanı çaş-baş salır. Qarmaqarışıq bir vəziyyət alınır.

Seyfəddin Hüseynli:  Səbəbləri nədir bu vəziyyətin, niyə belə alınıb, sizcə?

Cavanşir Yusifli: Neçə illərdir, biz bunu yazırıq və deyirik ki, bizdə Məhəmməd Füzuliyə əlahiddə bir münasibət var. Elə bil ki, Füzulinin yazdıqlarına şeir kimi, poeziya kimi yanaşmaq olmaz, onlar yalnız sitayiş eləmək üçündür. Halbuki tədqiqat üçün tədqiqatçının nəzərində bunlar da digərləri kimi öyrənilməli, araşdırılmalı bədii materiallardır.

Seyfəddin Hüseynli: Mahir müəllim, Azərbaycan və dünya ədəbiyyatından klassik ədəbi irs nümunələri kimi təxminən hansı keyfiyyətlərə, göstəricilərə malik əsərlər fərqləndirilməlidir? Yəni əsas meyarlar kimi nələrə istinad olunmalıdır bu zaman?

Mahir Qarayev: Mənə elə gəlir ki, bizim bugünkü mövzumuz daha çox ədəbiyyat tədqiqatçılarının mövzusudur. Çünki bu daha çox nəzəri məsələdir. Yaradıcı adam kimi bu məsələyə münasibət bildirməyə gəlincə, yaxşı dediniz ki, gərək əvvəlcə biz  müəyyənləşdirək, görək klassika nədir?  Bu, çox nisbi məsələdir. Mən meyar kimi belə götürərdim: tez-tez yenidən qayıtdığımız ədəbiyyatı, mətni klassika hesab edərdim. 20 il əvvəl oxuduğum kitabı oxumaq üçün məndə yenidən mənəvi tələbat yaranırsa, onu klassika sayıram. Bu, mənim subyektiv fikrimdir.

Cavanşir Yusifli: Bu gün Şekspir dünyada ən çox tələb olunan müəlliflərdən biridir. Ədəbiyyatşünaslıqda da belə bir yanaşma var: ciddi ədəbiyyat və kütləvi ədəbiyyat. Şekspiri o qədər oxuyublar ki, rəqəm etibarilə artıq kütləvi ədəbiyyat kateqoriyasına düşüb. Amma Mahir düz deyir, bu sahədə də seçim meyarları nisbidir. 

Mahir Qarayev: Bu yaxınlarda öyrəndim ki, heç demə, Rumıniyada 10 ildən bəri hər dəfə teatr mövsümü mütləq Çexovun pyesləri ilə açılır. Bundan sonra fikrim daha da qətiləşdi ki, təkrar-təkrar qayıdılan əsərlər klassikadır. 

Seyfəddin Hüseynli: Dediyiniz o təkrar qayıdışı nə şərtləndirir?

Mahir Qarayev: Görünür, mütləq burada zamanın sınağından çıxmaq məsələsi var. Zaman hər şeyin fövqündə dayanır. Hamımız bilirik ki, neçə illərdir, dünyada ən populyar romanlardan biri Markesin “Yüz ilin tənhalığı” romanıdır. Markeslə müsahibələrin birində deyirlər ki, siz çox xoşbəxt yazıçısınız, “Yüz ilin tənhalığı” görün nə qədər oxunur? Markes ciddi şəkildə cavab vermişdi: “Bəli, bilirəm ki, bu kitab dünyada milyonlarla tirajla satılır. Amma bir narahatlığım var ki, yüz ildən sonra da oxunacaqmı?” Bax bu baxımdan hesab edirəm ki, zamana ehtiyacımız var.

Fəxri Uğurlu: Məncə, burada məsələyə konseptual yanaşma olmalıdır. Həm filoloji konsepsiyalar, həm də fəlsəfi-ideoloji konsepsiyalar rol oynamalıdır. Filoloji konsepsiya aydındır. Bunu ədəbiyyatşünaslar daha yaxşı bilərlər. Klassika dediyimiz anlayış birmənalı, birsifətli, bircinsli deyil. Məsələn, Nizami də klassikadır, Axundov da klassikadır, Axundovun bəyənmədiyi Füzuli də klassikadır. Abbas Tufarqanlı da, Seyid Əzim də klassikadır. Buna görə həm də fəlsəfi-ideoloji konsepsiyanın olması vacibdir. Bayaq sual verdiniz ki, qayıdışı nə şərtləndirir? Bu, məni də həmişə düşündürən sualdır. Mahir müəllimin dediyi kimi, yaşlandıqca nələr bizə maraqsız gəlir, nələr sirli gəlir? Sirr nə ilə bağlıdır? Şellinin bir sözü var: “Şairlər dünyanın qeyri-rəsmi qanunvericiləridir”. Mən, ümumiyyətlə, şairlərə, yazıçılara cəmiyyətdənkənar, əlahiddə bir qüvvə kimi baxmağın tərəfdarı deyiləm. Amma onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu gün əgər bəşəriyyət hansısa bir müsbət keyfiyyətə yiyələnibsə, bunda min il əvvəl yaşamış şairlərin xidməti var. Yəni, dəyərlər özbaşına yaranmayıb. Mənəviyyatın qanunlarını yaradan adamlar da, ümumən desək, elə şairlərdir, klassiklərdir.

Könül Bünyadzadə: Hansı əsərlərin klassikaya çevrilməsi məsələsində məzmundan çox mahiyyətə nəzər yetirilməsini istərdim. Məsələ burasındadır ki, bəzi yazıçılar, yaradıcı insanlar öz düşüncələrində zamanın, məkanın fövqünə qalxırlar. Yəni qoyduqları ideya, hikmət həmin dövr üçün nəzərdə tutulmur, universal bir həqiqətdir. Həqiqət üçün zaman yoxdur. Ali həqiqət həmişə həqiqətdir. Həmin həqiqətə müraciət edən adam istər- istəməz ona öz istedadına, zövqünə, səviyyəsinə uyğun forma seçir. Bu, qəzəl də ola bilər, qoşma da, esse də. Füzulinin ali hikmətini ortaya qoyduğu qəzəllər dillər əzbəridir. Amma həm də Füzulinin yazdığı o qədər boş-boş şeylər var ki, heç yadda da qalmayıb.

Seyfəddin Hüseynli: Könül xanım, o “boş-boş şeylər” dedikləriniz də qalıb, yoxsa onlar, ümumiyyətlə, dövrümüzə gəlib çatmayıb deyə, biz Füzulinin ancaq dolu şeirlərini görürük?

Mahir Qarayev: Amma, məncə, Könül xanımın bu məqamda Füzuli barədə dediyi həqiqət deyil – nə adisindən, nə də universalından.

Könül Bünyadzadə: Hər halda, bu, mənim gördüyüm həqiqətdir. Füzulinin divanında toplanan şeirlər məhz həqiqətin ətrafına toplanan əsərlərdir. Gündəlik “ah, qadınlar, qadınlar” tipində olanları isə boş şeylər hesab edirəm. “Salam verdim, rüşvət deyildir deyə almadılar” cümləsi müəyyən yerdə, bəlkə də, boş səslənə bilər, müəyyən yerdə isə universal həqiqətdir. Yəni gündəlik yazılmış və uçub havaya getmiş çoxlu şeirlər var. Deyilənə görə, Rafaelin  o qədər zəif, alınmamış rəsmləri küncdə-bucaqda tökülüb qalıbmış ki… Amma Rafaeli Rafael eləyən mükəmməl əsərləri var ki, onlar məhz universal həqiqətin ifadəsidir. Mən bu baxımdan Füzuli barədə “boş-boş şeirlər” ifadəsini işlətdim. Füzuli elə hər yuxudan duran kimi gözəl-gözəl qəzəllər deməyib ki… Alınmamış qəzəlləri də olub, əlbəttə…

Fəxri Uğurlu: Bununla bağlı bir məqam yadıma düşdü. Dünya ədəbiyyatının şah əsərlərindən sayılan “Hərb və sülh” çap olunanda Saltıkov-Şedrin deyib ki, bu, çərənçi rus dayələrinin uzun qış gecələrində danışdığı uzun-uzadı nağıllara oxşayan boş, mənasız bir şeydir. Axundovun da Füzuliyə münasibəti belə olub. Nəyə görə? Çünki bu insanlar ruhən başqa zamanlarda yaşayıblar. Şərti olaraq bunu ruhani zaman da adlandıra bilərik. Yəni nəinki ayrı vaxtlarda, lap bir dövrdə yaşasalar da, yenə zamanları ayrı olub. Bir dəfə müsahibələrimdən birində “niyə klassikadan bu qədər yazırsınız?” sualına cavab olaraq demişdim, yenə təkrar edirəm: biz hələ Nizaminin zamanına çatmamışıq ki, Nizamidən yazmayaq. Yaxud Fransa xalqı bu gün fəxr edə bilər ki, Volterin, Didronun zamanına çatmaq üzrədir. Bu mənada, Çernışevskinin zamanı, bəlkə də, indilərdir. Amma mən düşünürəm ki, Tolstoyun, Dostoyevskinin, Turgenevin, Qonçarovun zamanı hələ çatmayıb. Ona görə də bunlar hələ uzun müddət aktual olacaqlar.

Sevinc Mürvətqızı: Deməli, bizim klassikaya qayıdışımızın səbəbi həm də Könul xanımın qeyd etdiyi universal həqiqətə yenidən müraciətimizdir?

Könül Bünyadzadə: Bəli. “Hərb və sülh”də, Saltıkov-Şedrinin dediyi kimi, çərənçi nağıllar ola bilər, amma orada həm də universal həqiqət var axı.

Cavanşir Yusifli: Fikrimcə, klassika bir tərəfdən universal dəyərdir, başqa bir tərəfdən isə, gələcək üçün əkilən sağlam toxumlardır.

Seyfəddin Hüseynli: Fəxri bəy, özündən əvvəlki irsə, yəni klassika sayılanlara nə cür münasibət bəsləməyin, ona necə, hansı mövqedən yanaşmağın həmin o sonrakı mərhələnin nümayəndələrinin də klassika fonduna keçməsində bəlli bir rolu varmı? Məsələn, sonrakılar əvvəlkilərə nə cür yanaşsalar, öz uğurunu təmin etmiş, belə deyək, klassika mərtəbəsinə gedən yolu tapmış, yaxud oraya yolunu asanlaşdırmış olar?

Fəxri Uğurlu: Sözün açığı, bəziləri elə bilirlər ki, tarixi şəxsiyyət haqqında kitab yazıb onun arxasında gizlənməklə adam özü də tarixi şəxsiyyət olur. Bu, təbii ki, çox gülməli yanaşmadır. Bəhrələnmə bir qədər fərqli məsələdir, əslində. Misal üçün, mən “Leyli və Məcnun”un da, o biri əsərlərin də süjetini dəyişmişəm. İsgəndər haqqında yazdığımda, demək olar ki, “İsgəndərnamə”dən heç nə yoxdur. Sadəcə, bəzi miflərin təsiri var. Bunun özü də filoloji mənada, belə demək olarsa, mifyaratma cəhdidir. Hələ uşaqlıqda bu süjetləri oxuyanda onlar haqqında kitab yazmaq həvəsinə düşürdüm. Görünür, o istək mənim beynimdə qalıb, indi də özünü göstərir. Mənim klassikaya münasibətim, əslində, onunla polemikadır, dialoqdur.

Mahir Qarayev: Bizdə son 10-15 ildə belə fikir formalaşıb ki, kimsə qoşma, gəraylı, qəzəl yazırsa, köhnədir, mühafizəkardır, kim sərbəst şeir yazırsa, müasirdir, yenilikçidir. Əslində, sərbəst şeir də yeni bir şey deyil. “Kitabi-Dədə Qorqud”dan üzübəri sərbəst şeir yazılıb. Mənim fikrimcə, sərbəst şeir yazan şair yeri gələndə qoşma, gəraylı, hətta qəzəl yazmağı da bacarmalıdır. Hələ imkanı varsa, bir nümunə yazıb çap da elətdirməlidir. Onda onun sərbəst şeiri məni inandıracaq. Məsələn, Ələkbər Salahzadənin, Vaqif Səmədoğlunun sərbəst şeirləri mənim üçün daha müasirdir, nəinki indiki cavanların. Məşhur bir söz var: ən yaxşı yeni ən yaxşı unudulmuş köhnədir. Yəni köhnəni öyrənirsən, bilirsən, sonra onu qəşəngcə unudursan, oturub yeni nəsə yazırsan. Cavan müəlliflərin sərbəst şeirlərini oxuyanda oradan müəyyənləşdirə bilirəm ki, bu adam əruzu, hecanı nə səviyyədə bilir. Hecanı bilməyən, əruzdan başı çıxmayan adamın yaxşı sərbəst şeir yazacağına şübhəm var mənim.

Seyfəddin Hüseynli: Ədəbiyyatın inkişafında, yəni ən azı yerində saymamasında klassik irsə sədaqətlə, bağlılıqla klassikanı inkarın, ona münasibətdə daha çox bəyənməmə, tənqid, uzaqlaşma meylinin pay nisbətini necə görürsünüz? Tərəqqidə bunların hansının rolu daha artıq, hansının verdiyi enerji daha vacibdir, sizcə?

Könül Bünyadzadə: Əvvəla, istənilən halda, hər bir sahədə müqəddəslik duyğusu deyilən məfhum var. Məhz o müqəddəslik duyğusu ilə insan inkişaf edir, kamilləşir. Hazırda isə təhlükəli bir tendensiya yayılıb: müqəddəs, daşlaşmış idealları dağıtmaq. Dağıdandan sonra da yeni bir şey təqdim edə bilmirlər. Nəticədə oxucu qalır xarabalıq qarşısında…

Fəxri Uğurlu: Deyək ki, Avropada sonetin neçə yüzillik tarixi var. Petrarka, Şekspir, elə başqaları da gözəl sonetlər yazıblar. Amma Rilke – bütün ədəbi hoqqalardan çıxmış, hər cür forma labirintlərində dolanmış adam axırda bir silsilə sonet yazdı və bunlar onun yaradıcılığının zirvəsi oldu. Məgər o, başqa janr tapa bilmirdi? Rilkenin yazdığı sonetlər nə Şekspirin sonetləridir, nə də Petrarkanın. Yaxud da Ramiz Rövşənin yazdığı gəraylı bəyəm Abbas Tufarqanlının gəraylısıdır? Mahiyyətcə tamam başqa-başqa şeylərdir.

Seyfəddin Hüseynli: Könül xanımın dediyi müqəddəslik məsələsi vacibdirmi? Klassikanın qorunması müqəddəslik dərəcəsində vacibdirsə, bəs sonrakı dövrlərdə müəlliflər ona necə yanaşmalıdır, bəhrələnmə nə formada getməlidir?

Cavanşir Yusifli: Mənim fikrimcə, klassika müəyyən mənada elə inkar olunmaq, dağıdılmaq üçündür. O mənada ki, klassik ədəbiyyatla müasir ədəbi prosesin dilləşmə formasında ünsiyyət də olmalıdır, inkaretmə də. Əlbəttə, söhbət sağlam inkardan gedir. Parodiyalaşdırma müasir dövrdə çox vacibdir. Bizdə son dövrlərdə postmodernizm və nə bilim nə “izm” adı altında bir çox şeylər yaradılır, amma görürsən ki, klassika ilə kommunikasiya yoxdur. Sadəcə, çılpaq inkar yolunu tutublar.

Seyfəddin Hüseynli: Bu gün, tutalım, dünya ədəbi prosesindən geri qalmağımız, ya onunla tam ayaqlaşmamağımız, hər halda, nüfuzlu sıralarda adımızın çəkilməməsi klassik ədəbi irsin haqqını verib ondan yetərincə, layiqli xələf kimi yararlana bilməməkdəndir, yoxsa ənənələrin əsirinə çevrilib, yeniliklərə açıq olmamaqdan, irəliyə baxmamaqdan?

Mahir Qarayev: Mənə elə gəlir, bu, ilk növbədə istedadla bağlıdır. Müasir yaradıcı adam birinci növbədə istedadlı olmalıdır.

Könül Bünyadzadə: Axı hər kəs özünə istedadlı deyə bilər…

Mahir Qarayev: Yox, istedad o dəqiqə nəzərə çarpır. İstedadlı insan keçmişə münasibətdə maqnit kimi olur. Klassikaya meyil edir və mütləq oradan yaxşını götürür. Bizim uğursuzluğumuzun səbəbi bilirsiniz haradadır? Bu gün bütün dünya çəkinmədən elan edir ki, biz bazar iqtisadiyyatı dövründə yaşayırıq. Bazar münasibətləri desək də, biz hələ bazar ədəbiyyatı sözünü işlətməyə utanırıq. Mənə elə gəlir ki, bizim bugünkü ədəbiyyatımız bazar ədəbiyyatıdır və bundan utanmaq lazım deyil. Dövr belə gətirib. İndiki, müasir ədəbiyyatın 90 faizi də bazara hesablanır.

Könül Bünyadzadə: Mahir müəllim, bazara hər şeyi çıxarmaq olar, amma mənəviyyatdan başqa. Çünki mənəviyyat bir nəfərə yox, millətə məxsusdur. Millətə məxsus olanı, xalqın mənəviyyatını inkişaf elətdirən nəsnələri bazara çıxarmaq olmaz. Elə hər şeyi bazara çıxardığımız üçün bu günə qalmışıq…

Fəxri Uğurlu: Əslində, bizim bazara normal, sağlam münasibətimiz yoxdur. Füzulinin sözü olmasın, “bu mətai satmağa bir özgə bazar istərəm”. Aydın məsələdir, o, başqa mənada deyirdi. Amma bazar deyəndə biz hələ də sovet dövründəki möhtəkirlik mənasını anlayırıq. Misal üçün, Əkrəm Əylislinin “Ürək yaman şeydir” əsərində də görürük ki, bazara girdab kimi baxılır. Ancaq dünya elə bazarın və bazarçıların üzərində bərqərar olub. Sadəcə, bilmək lazımdır ki, bazarda nəyi neçəyə satırsan…

Könül Bünyadzadə: Mən bu məqamda tarixə qısa bir ekskurs etmək istəyirəm. Antik dövrdə ədəbiyyat, mədəniyyət inkişaf elədi. İnsan şedevrlər yaratdı. Sonra islam sivilizasiyası gəldi, bu da öz bəhrəsini verdi. Və bütün bunların hamısı Renessans dövründə toplandı, artıq əldə olunmuş bir mərtəbənin üzərinə qırmadan, dağıtmadan növbəti mərhələni yarada bildilər. Renessansdan sonra da Avropa özünün qərbli təfəkkürünü ortaya qoyub növbəti mərhələyə qalxa bildi. Amma biz əlimizə külüng alıb artıq məlum, hazır bir məbədi vurub sındırırıq ki, yenisini tikəcəyik. Əslində isə, klassikaya yaradıcı nəzərlə baxıb düşünməliyik ki, biz bunun üzərində hansı mərtəbəni və necə tikə bilərik.

Seyfəddin Hüseynli: “Mənəviyyat millətindir” deyildi. Bəs klassik irs kimindir? Ümumən aydındır ki, xalqın, millətin mədəni sərvətidir, mənəvi xəzinəsidir. Amma ondan fəal istifadə, aktiv bəhrələnmə baxımından klassika kimə məxsusdur? Bu bəhrələnmənin yolu nədir?

Cavanşir Yusifli: Həm klassik, həm də müasir ədəbiyyatda açar tələb edən sənətkarlar var. Onlardan bəhrələnmək üçün həmin açarı əldə eləməlisən. Məsələn, Füzulinin açarı bir dənə olduğu üçün hamı onu oğurlamaq istəyir, ona görə də bəzən Füzuli ortada qalır. Amma, məsələn, Əli Kərimin, Rəsul Rzanın, Ələkbər Salahzadəninin yaradıcılığına spesifik açarlar var.

Fəxri Uğurlu: Bu “açar məsələsi” çox maraqlıdır. Bir dəfə səviyyəli filoloq dostlarımızdan birinə dedim ki, mənasız şeylərdən yazınca, götür, Vaqiflə Vidadinin deyişməsini təhlil elə. Bir traktatın materialıdır. Yəni sözün yaddaşının iziylə keçmişə getdikcə mütləq çoxlu açarlar tapılacaq.

Seyfəddin Hüseynli: Sevinc, sən özün də şeirlər yazırsan, ədəbi əsərlər barədə esselərində fikirlərini bölüşürsən vaxtaşırı. Sənin üçün klassikaya bağlılıq, ona dinc münasibət əsasdır, yoxsa inkarı, mübarizəni vacib bilirsən? 

Sevinc Mürvətqızı: Klassikaya münasibət məndə zamanla dəyişdi. Bir neçə il əvvələ qədər klassikaya münasibətim müqəddəs bir məbədgaha olan münasibət kimiydi. Yəqin ki, bu, həmin vaxtlar klassikanı dərindən mütaliə etməməyimlə bağlı idi. Amma sonralar mütaliə artdıqca, yazı vərdişi və təcrübəsi nisbətən təkmilləşməyə başladıqca, dünyagörüşüm genişləndikcə məndə klassikaya tabu kimi yanaşma mövqeyi yoxa çıxdı, daha çox klassik irsi tanımaqdan doğan sevgi münasibəti formalaşdı. Könül xanımın indi səsləndirdiyi “Füzulinin boş-boş şeirləri də olub” fikri, bəlkə də, neçə illər əvvəl məni diksindirərdi, amma indi bunu  normal qəbul edirəm. Artıq bilirəm ki, düzgün variant klassikanı əlahiddə qüvvə kimi yox, ali həqiqətin əks olunduğu yaxşı mətn kimi qəbul etməkdir. Fəxri müəllimin bayaq qeyd etdiyi kimi, klassikayla dialoq məsələsinə gəlincə, bunun üçün, əlbəttə, hazırlıqlı olmaq lazımdır. Klassika ilə dialoq böyük ədəbi potensial və güclü mütaliə bazası tələb edir. Klassikanı kifayət qədər tanımaq, sonra sevmək lazımdır, daha sonra onunla dialoqa girmək olar. Hər yerindən duran dialoq adı altında klassikanı gözdən salmamalıdır, məncə.

Seyfəddin Hüseynli: Ümumiyyətlə, bu “klassik irsi gözdən salmaq” məsələsi nəyi ifadə edir? Yəni mümkündürmü bu? Bayaq vurğulandı ki, ədəbi irs bütövlükdə millətindir. Bir yandan da, ədəbi yaradıcılıq azadlığı deyilən anlayış var. O halda,  kiməsə, tutalım, hansısa yaradıcı adama demək olarmı ki, klassikadan bu cür yox, başqa cür bəhrələn, yoxsa klassik ədəbi irsi gözdən salarsan?

Mahir Qarayev: Mən, ümumiyyətlə, klassikanı təkzib etməyin, inkarçılıq mövqeyinin əleyhinəyəm. Özü də klassikanı Belinski kimi, Aydın Məmmədov kimi ədəbiyyatşünaslar təftiş və tənqid eləsə, bəlkə də, buna haqq qazandıra bilərəm. Amma yaradıcı adamın başqa bir yaradıcı adamı inkar eləməsi yolverilməzdir.

Seyfəddin Hüseynli: Mahir müəllim, klassikanın gözdən salınması təhlükəsi, sizcə, realdırmı? Yəni, biz nədən narahatıq? Doğrudanmı, klassiklərin müdafiəyə ehtiyacı var?

Mahir Qarayev: Yox, əsl klassikanı heç nə gözdən sala bilməz, yel qayadan nə aparar ki?..

Fəxri Uğurlu: Məncə də, tutaq ki, Nizaminin heç bir müdafiəyə ehtiyacı yoxdur. Amma narahatlıq doğuran budur ki, klassikaya münasibətdə hər kəs özünü ifadə edir və bir də baxırsan, kimsə nadancasına böyük bir şairin inkarına girişib. Mən ondan narahat oluram ki, bu inkarçı deyilən kəs – ədəbi camiəyə azdan-çoxdan gəlmişmi deyim, soxulmuşmu deyim, bilmirəm – ətrafına 3-5 nəfər də yığır, gözümüzün qabağında adamlar əldən gedir. Məni narahat edən nadanlığın baş alıb getməsidir. Yoxsa kimsə Nizamiyə nə edə bilər ki?

Könül Bünyadzadə: Bu, birmənalı şəkildə çox təhlükəli tendensiyadır.

Seyfəddin Hüseynli: Deməli, bu məsələdə klassikadan daha çox, indinin, yaxud gələcəyin – perspektivin taleyi narahatlıq doğurur?  

Könül Bünyadzadə: Təbii ki.

Fəxri Uğurlu: Hər bir şəxsiyyətin yetişməsində onun bir pərəstiş dövrü var, sonra da təftiş dövrü. Əgər təftiş dövrü hansısa bir estetik baza üzərində qurulsa, effekt verir. Gələcək baxımından, inkişaf üçün bu, daha arzuolunandır.

Seyfəddin Hüseynli: İnkar çox vaxt tanımamaqdan irəli gəlir. Nəyisə tanımadan, bilmədən, oxumadan, sadəcə, inkar xatirinə necə inkar etmək olar?

Cavanşir Yusifli: Mən buna belə baxıram ki, klassikanın yozulması başqa şeydir, bir də var, ona cahil münasibət, cahillikdən gələn inkarçılıq. 

Fəxri Uğurlu: Bir cəhət də var ki, bəzən müasir zəmanədə yaşamağı üstünlük kimi götürənlər olur. Amma kimsə bu gün çoxfunksiyalı mobil telefon gəzdirməklə, qarşısına kompüter qoymaqla, ən müasir, yüksək texnologiyalı maşınlara minməklə 900  il əvvəl bunları yuxusunda da görməmiş Nizami Gəncəvidən çox bildiyini zənn edirsə, məncə, o adam özündən bir az şübhələnsin… Ən azından, “Sirlər xəzinəsi”ndən Adəmin məqamı haqqında olan hissəni oxusun, görsün o, çox bilir insan haqqında, yoxsa Nizami Gəncəvi?

Seyfəddin Hüseynli: Kənar gözlə baxsaq, misal üçün, özümüzü başqalarının, deyək ki, həm Qərbdəkilərin, həm də Şərqdəkilərin yerinə qoyub oradan üzübəri boylansaq, klassikaya münasibətdə özümüzü qatı mühafizəkar kimi görərik, yoxsa ifrat yenilikpərəst kimi? 

Könül Bünyadzadə: Məncə, mühafizəkarlıqdan söhbət belə gedə bilməz. Əksinə, ifrat yenilikçilik üzündən tamam xaotik bir vəziyyətə düşmüşük.

Mahir Qarayev: Bütün dövrlərdə ədəbiyyatı ayrı-ayrı fərdlər yaradıb. İndi də belədir, tək-tük yaxşı əsərlər yazılır. Amma ümumi nəzər saldıqda çox pessimistəm. Çünki klassikaya nadan bir münasibət görürəm.

Cavanşir Yusifli: Bir az müşahidə elədiyim üçün deyə bilərəm ki, bizdə müasir dövrdə poeziyada, şeirdə çox gözəl nümunələr var. Həm oxucu, həm də tənqidçi kimi orada informasiya kodlarının necə üst-üstə düşməsinin şahidi oluram. Amma nəsr sahəsində vəziyyət bir az başqa cürdür. Müəyyən istisnalar etməklə, Könül xanımla qismən razıyam, onun dediyi kimi, xaotizm və səbəbsiz, yersiz ifrata varan yenilikçilik var.

Fəxri Uğurlu: İndi biz çoxzamanlı bir dövrdə yaşayırıq. Elə qələm əhli var, onun zamanı çoxdan keçib, o, gərək min il əvvəl yaşayaydı. Bəzisi elə öz zamanında yaşayır. Eləsi də var, onun zamanı hələ gələcəkdədir, gəlməyib. Adam da var ki, onun zamanı heç vaxt gəlməyəcək. Belələri, təəssüf ki, indi lap çoxdur.

Seyfəddin Hüseynli: Bəyənsək də, bəyənməsək də, təbii ki, dünyanın öz reallıqları var, o reallıqlardan biri də postmodernist axındır. Sovet dövrü dağıldı, divarlar, sərhədlər yıxıldı, toz-duman çəkiləndə gördük ki, dünya təxminən 50 ildir, postmodern deyilən bir düşüncəylə yaşayır. Yəni fəlsəfədə də, ədəbiyyatda da, siyasətdə də – ümumən həyatın hər sahəsində postmodern düşüncə hakim mövqe qazanıb. Biz necə baxdıq ona və əslində necə baxmalıydıq?

Fəxri Uğurlu: Vallah, bu postmodernizmin nə olduğunu mən hələ də başa düşməmişəm. Bununla bağlı bir çox məqalələri  də oxumuşam. Amma orada deyilənlər min illərdən bəri ədəbiyyatda olmuş şeylərdir. Deyək ki, bu mənada məlum söhbətlərdir, təzə heç nə ifadə eləmir. Məsələn, baxaq görək, modernlə postmodernin sərhədləri haradadır? Mənə elə gəlir ki, heç belə sərhəd də yoxdur.

Seyfəddin Hüseynli: Belə çıxır ki, dünya 50-60 ildən bəri “olmayan” anlayışlarla düşünür, “heç nə” ilə yaşayır?

Cavanşir Yusifli: Qəribədir ki, Orxan Pamukdan soruşanda o da Fəxri kimi deyir, mən bilmirəm, postmodernizm nədir... Əlbəttə, bu bir zarafatdır, əslində, postmodern düşüncə dünyada özünü təsdiqləyb artıq. 

Fəxri Uğurlu: Mənə qalsa, deyərəm ki, postmodernizm Nizamidən gəlir. Buna “kitabdan kitab çıxarmaq” da deyə bilərik. Sadəcə, mən bu mövzuya daha sərbəst baxmışam, heç nəyə ironiya eləməmişəm. Çalışdığım bu olub ki, onların dayandığı yerdən başlaya bilim. Yəni klassik süjetlərin müəlliflərinə bəzi yerlərdə açıq-aşkar işarələrim də var. Bilmirəm, oxuyanlar onu tutublar, ya yox. Biz onların çiynində dayanmışıq. Paradda bir uşağın ətrafı yaxşı görməsi üçün atası onu çiyninə necə qaldırırsa, klassiklərlə bizim vəziyyətimiz də belədir. Bir işə başlayıblar, yəni bizi çiyinlərinə qaldırıblar, sağ olsunlar. Amma biz onların başladıqları nöqtədən yox, dayandıqları yerdən başlamalıyıq.

Cavanşir Yusifli: Postmodernizm zəngin bir estetikadır. Bu gün bizim bilib-bilməməyimizdən asılı olmayaraq, dünyanı bu düşüncə idarə edir. Bu mövzu ilə bağlı bir neçə məqalə yazmışam. Postmodernizmdən söhbət açılanda mövzunu bəzən Homerə qədər uzadıb aparırlar. Bu, sərbəst bir anlayış olduğu üçün assosiativ olaraq hara qədər desəniz, uzanıb gedə bilər. Məsələn, on yeddinci əsrdə dünyada “barokko” adlanan bir hadisə olub. Bizdə barokko olmayıb deyə bunun komponentlərini bizdə görməmək düzgün deyil. Bəxtiyar Vahabzadənin “Gülsən, qəhqəhə çək gül, ağlasan, hönkür ağla” misralarını ona bu şəkildə dedizdirən bir estetika var, elə deyilmi? Əli Kərim və digər şairlərdə də, istədin-istəmədin, barokkonun ünsürləri var. Poetik informasiya heç nəyə baxmayaraq bütün sərhədləri vurub keçir və əsərin toxumalarına daxil olur.

Seyfəddin Hüseynli: Cavanşir müəllim, bizdə postmodernizm poeziyada daha çox yerləşib, yoxsa nəsrdə?

Cavanşir Yusifli: Bizdə postmodernizm hələ bunların heç birində yaxşı şəkildə, yəni düşüncə forması olaraq yerləşməyib. Nəsrdə ardı-arası kəsilməyən axtarışlar var. Qarışıq, xaotik axtarışlar. Amma vaxt gələcək, bu xaos sona yetəcək, Azərbaycan nəsri yenə öz əsasları üzərinə qayıdacaq. Bizim nəsrin yaşı o qədər də çox deyil axı. O ki qaldı ədəbiyyatımızda postmodernin əvvəlki elementlərinə, bir çox əsərlərdə postmodern estetikanı xatırladan nələrsə tapmaq olar. Misal üçün, ironiya, parodiya, yaxud daha nələrsə. Amma görünür, postmodernizmin estetikasında elə bir şey var ki, onu bütün zamanlara şamil olunmaqdan saxlayır.

Seyfəddin Hüseynli: Postmodern axın doğrudanmı bizim klassik ədəbiyyata qənim kəsilib? Ya da bu gedişlə onun axırına çıxmaq qorxusu varmı?

Könül Bünyadzadə: Üsul, yanaşma tərzi çox mühümdür. Bıçağı uşağa vermək xatalı işdir, əlini kəsə, özünü yaralaya bilər, amma onu çörəkçiyə verəndə bir işinə yarayar, çörəyi səliqə ilə kəsib doğrayar. Həm də heç bizdə modernizm oldumu ki, postmodernizm də ola? Postmodernizm birdən-birə gəlib düşdü üstümüzə. Sanki qatar gəlib gedir, biz yapışmışıq o qatardan, bizi sürütləyib aparır. Yəni biz prosesin içində deyilik, kənarından qoşulmağa can atırıq. Avropa o addımı mərhələli keçib. Əvvəla, biz həmin prosesin özünü bilməliyik, ətraflı dərk etməliyik. Amma nədənsə, postmodernizm deyən kimi bizdə inkarçılıq ruhu baş qaldırır…

Seyfəddin Hüseynli: Sizin nəzərinizdə postmodernizmi bizdən ötrü “xatalı iş”ə çevirən hansı cəhətdir?

Könül Bünyadzadə: Dağıtmaq. Keçmişdə nə varsa, dağıtmaq meyli. Umberto Ekonu oxuyanda onun gözündən baxaraq, keçmişdə fərqli nələrsə görə bilirsən, yeni bir baxış bucağı ortaya çıxır. Amma postmodern mətn yazdığını iddia edən başqa müəlliflərdə, ən çox da bizdəkilərdə bunu görmürük.

Cavanşir Yusifli: Postmodernizm deyiləndə, adətən, bizim şairlər, yazıçılar, həvəskarlar bunun formal tərəflərini – pastiş, intertekstuallıq və sair cəhətlərini götürürlər. Daha doğrusu, nəyi başa düşürlərsə, onu da götürüb formal şəkildə tətbiq edirlər. Postmodernizmdə iki şey eyni zamanda icra olunur: dağıtma və qurma. Yəni elə bir proses baş verir ki, bunların ikisinin də parametrləri aydın şəkildə görünür. Onu oxuyan adamlara əlavə informasiya verir. Bizdə bunun takcə zahiri, formal tərəflərinin işlənməsi postmodernizmin zay olması anlamına gəlməməlidir.

Seyfəddin Hüseynli: Sizcə, gələcəyin klassika rəflərində ədəbiyyatımızdakı bu yeni mərhələnin – postmodernist axının da məhsulları yer alacaqmı? Azərbaycanda nə vaxtsa həmin əsərlərə də klassika deyiləcəkmi?

Mahir Qarayev: Elə bilirəm ki, yox. Artıq 20 ilə yaxındır, postmodernizmin içindəyik, inamla üstünə əlimizi basacağımız postmodern roman varmı? Məncə, yoxdur.

Könül Bünyadzadə: Təəssüf ki, mən də bu məsələdə pessimistəm.

Cavanşir Yusifli: Söhbət bir millətin ədəbiyyatından gedirsə, bu, arasıkəsilməz, davamlı bir prosesdir. Xüsusən bizim keçdiyimiz, adını qoymadan deyirəm, 20-30 illik ədəbi axtarışların nəticələrinin də gələcəkdə öz rəfi olacaq. Həm şeirdə, həm də nəsrdə.

Fəxri Uğurlu: Vallah, mən nəsə deməyə çətinlik çəkirəm. Əvvəlcə gərək biləm ki, postmodernizm nə olan şeydir, sonra bir fikir bildirəm.

Sevinc Mürvətqızı: Yəqin ki, postmodernizmdən nələrsə qalıb-qalmadığını post-postmodernizmdə biləcəyik.

Seyfəddin Hüseynli: Müzakirədə iştirakınıza görə hər birinizə təşəkkür edirəm.

 

Mətni hazırladı: Sevinc Mürvətqızı

fotolar Orxan Əzimindir

“Dəyirmi masa”ya yaratdığı
şəraitə görə Nizami Kino Mərkəzinin rəhbərliyinə təşəkkür edirik.

"Kitabçı" jurnalı





BUNU DA OXU

Sərnişinlərin nəzərinə! - Bakı-Sabunçu-Bakı elektrik qatarlarının hərəkəti dayandırılıb
Andorralı futbolçu tarixə düşdü
Azərbaycanlı alimlərdən növbəti uğur - Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçildilər
Cüdoçularımız növbəti "Böyük Dəbilqə"yə bu heyətlə qatılacaq
Siyəzəndə yol qəzasında həlak olan xanımların fotoları - ÖZƏL - FOTOLAR
Xəbər lenti

Bakıda məşhur fotoqrafın sərgisi açıldı - Azərbaycana aid fotolar da nümayiş olunur
15:23 19.11.2019

“İnterfaks”ın redaktoru Moskvada itib
15:05 19.11.2019

Helsinkidə Cəfər Cabbarlının 120 illik yubileyi münasibətilə tədbir keçirilib - VİDEO
14:50 19.11.2019

Prezident İlham Əliyev Pirşağı dəmir yolu stansiyasının açılışında iştirak edib
14:31 19.11.2019

Qubada ağır qəza - Körpə dünyasını dəyişdi
14:14 19.11.2019

Qəza törədən sürücü hadisə yerindən qaçdı
13:40 19.11.2019

“Barış bulağı” əməliyyatı yenidən başlayacaq - Türkiyə XİN-dən ABŞ və Rusiyaya xəbərdarlıq
13:21 19.11.2019

Yeni duetlər - Nigar Camal ft Aygun Bəylər - "Nəfəsim, qəlbim" - VİDEO
13:03 19.11.2019

Tarixdə bu gün - 19 Noyabr - Beynəlxalq Kişilər Günü, Pelenin mininci qolu və Azərbaycan parlamenti
12:45 19.11.2019

Bakı metrosunun inkişaf planı açıqlanıb - VİDEO
12:38 19.11.2019

Qarabağ İcması ABŞ-da görüşlərini davam etdirir - Qarabağ münaqişəsi haqqında məlumat verilib
12:30 19.11.2019

Sumqayıtın 70 illiyi qeyd olunacaq - Şəhərdə geniş hazırlıq işləri görülüb - YENİLƏNİB - VİDEO
12:12 19.11.2019

Sərnişinlərin nəzərinə! - Bakı-Sabunçu-Bakı elektrik qatarlarının hərəkəti dayandırılıb
11:55 19.11.2019

TANAP-ın açılacağı tarix məlum oldu - VİDEO
11:39 19.11.2019

Gürcüstan parlamenti fəaliyyətini bərpa edib - 37 etirazçı saxlanılıb
11:20 19.11.2019

Prezident İlham Əliyev Naxçıvan Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovun qəbul etdi - VİDEO
11:02 19.11.2019

Andorralı futbolçu tarixə düşdü
10:47 19.11.2019

Cəlil Məmmədquluzadənin Polşada yaşayan nəticəsi və kötükcəsi ölkəmizdə səfərdədirlər - VİDEO
10:30 19.11.2019

Avro 2020-nin seçmə mərhələsi - İtaliyadan 10 qələbə, Danimarka və İsveçrə - final mərhələdə
10:11 19.11.2019

Ən çox şikayət elektrik təchizatı ilə bağlıdır - İstilik sisteminin inkişafi üçün Alman şirkəti cəlb olunub
09:56 19.11.2019

160 min uşaq ünvanlı yardımla əhatə edilib - Uşaqların sosial müdafiəsi üçün ildə 485 milyon manat ayrılır
09:35 19.11.2019

100 nəfər xaricdə doktorantura təhsili ala biləcək - Onların bütün xərclərini dövlət üzərinə götürüb
21:37 18.11.2019

Ev yandırmaqda təqsirli bilinən qonşu nələr danışdı? - “Bizimləsən” - VİDEO
21:18 18.11.2019

“Yolu bağlayanlar haqda ölçü götürülməlidir” - Ruhani etirazçılara xəbərdarlıq etdi
21:01 18.11.2019

Gülay və Mətanətin evdarlığı yoxlanıldı - "Gündən-Günə"də - VİDEO
20:41 18.11.2019

87 əlilə 403 reablitasiya vasitəsi təqdim edilib - Salyan və Neftçalada tədbir keçirilib
20:20 18.11.2019

Çəyirtkəkimilərə qarşı mübarizə - Ölkə ərazisində payız monitorinqi həyata keçirilir
20:01 18.11.2019

Bir qrup məktəbli bölgələrə yola düşdü - “Ölkəmizi tanıyaq” layihəsi davam edir
19:41 18.11.2019

Qlobal elektromobil istehsalı beş milyon ədədi keçib
19:23 18.11.2019

Əlli mininci vətəndaş müraciəti qeydə alındı - DOST mərkəzinin fəaliyyəti genişlənir
19:02 18.11.2019

Sabah bəzi rayonlarda hava dumanlı olacaq
18:42 18.11.2019

Vaxt başa çatdı, sürücülər cərimələnmədi - DYP rəisi pərdə və jalüzlərlə bağlı göstəriş verib YENİLƏNİB - VİDEO
18:23 18.11.2019

Rusiya bir il əvvəl saxladığı üç Ukrayna hərbi gəmisini geri qaytarıb
18:14 18.11.2019

Azərbaycanlı alimlərdən növbəti uğur - Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçildilər
17:56 18.11.2019

Cəlil Məmmədquluzadənin ev-muzeyinin təmirdən sonra açılışı olub - FOTOLAR
17:37 18.11.2019

Xəzərdə neftçi batıb - Onun axtarışları aparılır
17:18 18.11.2019

Onkoloji xəstələrin sayı niyə artıb? - Onkoloqdan əhaliyə xəbərdarlıq - VİDEO
17:01 18.11.2019

TANAP-ın açılacağı tarix məlum oldu - İlin sonunadək Yunanıstana qaz nəql ediləcək
16:45 18.11.2019

Gürcüstanda etirazçılar deputatları parlamentə buraxmırlar
16:27 18.11.2019

Hirkan Milli Parkında bəbirlər çoxalıb - Kameralar vasitəsilə 6 bəbirin olduğu müəyyən edilib YENİLƏNİB - VİDEO
16:08 18.11.2019

Həftənin ilk iş günü hansı bürc sahiblərini uğur gözləyir? - VİDEO
15:50 18.11.2019

İran ABŞ-ın bəyanatına cavab verib
15:33 18.11.2019

Bələdiyyə seçkiləri ilə bağlı işlər başa çatır
15:17 18.11.2019

ABŞ İrandakı etirazları dəstəkləyib
14:59 18.11.2019

Bərdədə ağır yol-nəqliyyat hadisəsi baş verib
14:40 18.11.2019

Azərbaycan mətbəxi Parisdə təqdim edilib - FOTOLAR
14:21 18.11.2019

Uzun illərdir oğlunu axtaran anaya zəng vurub nələr dedilər? - VİDEO
14:03 18.11.2019

Cüdoçularımız növbəti "Böyük Dəbilqə"yə bu heyətlə qatılacaq
13:45 18.11.2019

Bill Geyts yenidən dünyanın ən zəngin adamı oldu
13:24 18.11.2019

Gürcüstanda aksiyaların miqyası artır - Nümayişçilər parlament qarşısında gecələyib
13:05 18.11.2019

25 ildir ölkədən gedən Mehman qınanıldı - “Bizimləsən”də - VİDEO
12:47 18.11.2019

Özbəkistanın aeroportları özəlləşdirilir
12:30 18.11.2019

İranın Ali Dini Lideri mitinqlərə görə xalqa müraciət edib
12:19 18.11.2019

Siyəzəndə yol qəzasında həlak olan xanımların fotoları - ÖZƏL - FOTOLAR
12:07 18.11.2019

Rusiya dənizçilərinin olduğu gəmi yanıb
11:54 18.11.2019

“Azərişıq”dan xəbərdarlıq - İki qəsəbədə işıq olmayacaq
11:35 18.11.2019

FHN-in İdman-sağlamlıq mərkəzində sərbəst güləş üzrə çempionat keçirilib
11:18 18.11.2019

Portuqaliya Avro-2020-də
11:11 18.11.2019

Tarixdə bu gün - 18 Noyabr - Eldar Ryazanov, poçtalyon göyərçinlər və Mikki Maus...
10:55 18.11.2019

Boşanmaq istəyən qadın qətlə yetirildi - Gəncədə ailə münaqişəsi bıçaqlanma ilə nəticələnib
10:37 18.11.2019

İranda etiraz aksiyaları davam edir - Ölənlərin sayı 25 nəfərə çatıb
10:20 18.11.2019

İki avtomobil toqquşdu - Xəsarət alanlar var - ÖZƏL - FOTOLAR
10:10 18.11.2019

Ramil Şeydayev: "Səfərə yalnız qələbə üçün yollanırıq"
10:02 18.11.2019

Bu il 6 min ton bal istehsal olunub - Arı ailələrinin sayı 540 minə çatıb
09:45 18.11.2019

Yol qəzası iki qadının ölümünə səbəb oldu - Siyəzəndə
09:25 18.11.2019

Rusiyanın tanınmış yumoristi Maksim Qalkinin yaradıcılıq gecəsi olub - VİDEO
09:15 18.11.2019

Bələdiyyə seçkilərinə hazırlıq - Seçkiləri izləmək üçün 499 müşahidəçi qeydə alınıb
21:39 16.11.2019

Otel müsafirlərinin ən qəribə müraciətləri
21:18 16.11.2019

Xəzər rayonunda 1000-ə yaxın ağac əkildi - Ədliyyə işçiləri də ağacəkmə aksiyasına qoşuldu
20:59 16.11.2019

Ucarda 8 ailə mənzillə təmin edildi - Ölkə üzrə 6951 şəhid ailəsi və Qarabağ əlili evlə təmin edilib
20:37 16.11.2019

Tramp impiçmentlə bağlı dinləmələrə münasibət bildirdi - "Bu, biabırçılıqdır!"
20:18 16.11.2019

Şəhid ailələri və Qarabağ əlillərinə ev verildi - Hacıqabulda 6 ailəyə mənzil təqdim olunub
20:00 16.11.2019

Daha bir qurum ağacəkmə aksiyasına qoşuldu - Miqrasiya işçiləri 220 zeytun ağacı əkib
19:40 16.11.2019

Sabah hava necə olacaq?
19:02 16.11.2019

Dublyaj sənətinin inkişafı - “Dublyajda səs çələngi” adlı bədii gecə keçirilib
18:45 16.11.2019

Serbiya prezidenti xəstəxanaya yerləşdirildi - Onun ürək-damar sistemində problemlər yaranıb
18:26 16.11.2019

Armavirdə Qaregin Njdeni qırmızıya boyadılar - Rusiyalı deputat faşizmə etirazını bu cür bildirdi - FOTOLAR
18:07 16.11.2019

İranda benzin bahalaşmasına qarşı etirazlarda bir nəfər öldü
17:49 16.11.2019

Qolan təpələri ilə bağlı qətnamə qəbul edildi
17:30 16.11.2019

Bağdadda altı nəfər terrorun qurbanı oldu - Etiraz aksiyalarında isə dörd nəfər öldü
17:12 16.11.2019

Bütün xəbərlər