Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Qafqazda ən qədim soyad kimindir?

Qafqazda ən qədim soyad kimindir?
31227 dəfə oxunub

Həm coğrafi baxımdan, həm də görünüş baxımından Qafqaz ölkələri bir-birinə çox yaxındır. Bu gün maraqlı mövzuya toxunuruq: Qafqaz soyadlarının anlamlarını və yaranma səbəblərini araşdıracağıq.

1. Azərbaycan soyadları

   

Müasir Azərbaycan soyadlarının yaranması XX əsrin əvvəllərinə, daha dəqiq desək, sovet hakimiyyətinin qurulduğu ilk illərə təsadüf edir. Hələ XIX əsrdə azərbaycanlıların antroponimik modeli əsas adlardan və ata adlarından ibarət idi. Kişilərdə ata adına “oğlu” və ya “zadə” (oğlu) əlavə olunurdu. Məsələn: İbrahim Səttar oğlu, Ziya Nəcəfzadə və s. Qadınlarda isə “qızı” əlavə olunurdu. Məsələn: Reyhan Qurban qızı və s.

Bu cür soyadlar, əsasən, xüsusi imtiyazlara malik olan sinfin nümayəndələrinə şamil edilirdi. Elə sovet Azərbaycanı yaradılarkən də bu adamlara ilk olaraq soyadları verilmişdir. Sadə adamlarda isə hələ uzun müddət ikitərkibli antroponimik model saxlanılmışdır. Belə ki, sadə adamlarda fərqləndirmək və tanıtmaq üçün ada ləqəblər qoyulması modeli mövcud idi. Məsələn: Keçəl Məmməd, Çolaq Əhməd, Uzun Qasım və s...

İlk azərbaycanlı soyadları ata, baba adlarından ibarət olurdu və bu adlara yalnız “oğlu” və ya “qızı” sözləri əlavə olunurdu. Belə adlara indi də rast gəlinir. Məsələn: Əliağa Səlimzadə və ya Cəfəroğlu, Səfəroğlu, Ramazanzadə və s... Amma sovet hakimiyyətinin ilk illərində Azərbaycanda “ruslaşmış soyadlar” variantından istifadə olunmağa başlandı. Misal olaraq: Səmədov, Qasımov, Mansurov, Vəzirov və s...

Baxmayaraq ki, əksəriyyət azərbaycanlı soyadları patronimlərdən ibarətdir, bəzi hallarda peşələrlə bağlı olan soyadlara da rast gəlinir. Məsələn: Vəkilov, Həkimov və s... Bəzi hallarda isə soyadlarda  “xan” və “bəy” sözləri də əlavə olunur. Bu da soyadı daşıyanın yüksək statuslu nəsildən olduğunu bildirir. Buna Talışxanov, Qubaxanov, Şəkixanov və s. soyadarı misal göstərmək olar. Bakıxanov soyadı da bu soyadı daşıyanın Bakı xanı nəslindən olduğunu biruzə verir.

Azərbaycanlı soyadları ölkədən kənarda da geniş yayılmışdır. Belə ki, Gürcüstan Ədliyyə Nazirliyinin Vətəndaşların Qeydiyyat Reestri Agentliyinin verdiyi rəsmi məlumatlara əsasən, Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlı soyadlarından ən çox yayılanı Məmmədov (25.968 nəfər) və Əliyev (17.605 nəfər) soyadlarıdır.

2013-cü ilin mart ayından Azərbaycan Ədliyyə Nazirliyinin qərarı ilə azərbaycanlı soyadları öz kökünə qaytarılmışdır. Belə ki, soyadlara “zadə”, “oğlu” və “qızı” sonluqlarının əlavə olunması rəsmiləşdirilmişdir. Burada da, əsas məqsəd ərəb, fars və türk köklü soyadların sonluqlarının rus soyadı sonluqları olan “ov”, “yev”dən fərqləndiyini göstərməkdir.

2. Gürcü soyadları

Gürcü soyadlarının mənşəyini etnoqraflar VII-VIII əsrlərə aid edirlər. Bu soyadların bəziləri yaşayış yerinə uyğun, peşələrə uyğun, ata adlarına və hərbi rütbələrə uyğun olaraq qoyulurdu. Məsələn: Amilaxvari və ya Eristavi və s.

Gürcü soyadlarının strukturu digər soyadlar kimidir. Yəni – Kök+ şəkilçi. Amma gürcü soyadlarındakı sonluq şəkilçisi, o adamın hansı regiondan və hansı etnik qrupdan olduğu müəyyən etməyə imkar verir. Məsələn: meqrellərdə soyadlar əsasən, “ua”  ( Todua, Qoqua) və ya “iya” (Qamsaxurdiya, Beriya), lazlarda isə “şi” (Xalvaşi, Tuquşi) sonluq şəkilçiləri ilə bitir.

Linqvistlər sonluq şəkilçilərini 13 növə ayırırlar. Gürcüstanın bəzi vilayətlərində əsasən də, İmereti, Quriya, Acariya, Leçxumidə soyadlar daha çox “dze” (yəni-“oğlu”) (Qonqadze, Dumbadze) şəkilçisi ilə sonuclanır. Verilən rəsmi məlumatlara görə (1997), “dze” sonluqlu soyad daşıyanlar Gürcüstanda 1.649.222 nəfər təşkil edir.

Digər bir soyad sonluğu “şvili”-dir. Bu sonluq “ uşaq”, “körpə” mənasını daşıyır. Daha dəqiq desək, “törəmə” mənasını daşıyır. Bu cür sonluqlu soyadlar, rəsmi məlumatlara əsasən (1997),  Gürcüstanda 1.303.723  nəfər təşkil edir. Bu cür soyadlar Kaxetiya və Kartli vilayətlərində daha çox yayılmışdır (Cuqaşvili, Kululaşvili, Elerdaşvili) ...

Gürcü soyadlarında “iani” sonluğu da populyardır. Bu “svan”  soyadı sonluğudur (Dadeşkeliani, Dadianı,Gelivani). Soyad daha çox qərbi Gürcüstanda yayılmışdır. Bu cür soyadlar tanınmış nəsillər, əsasən də knyazlara aid olurdu.

Gürcü soyadları müxtəlif mənşəlidir. Bəzilər dini mənşəli (Nikoladze, Qeorqadze), bəziləri ərəb (müsəlman) mənşəli (Calaqoniya, “cəlal” sözündən), bəziləri adi isimlər (Qoniqadze, “qoni”- “ağıl”, “düşüncə” mənasında), bəziləri isə heyvan adları (Lominadze, “lomi”-“aslan” mənasında, Cuqaşvili, “cuq” – “qoyun sürüsü” mənasında) mənşəlidir.

3. Erməni soyadları

 Erməni soyadları digərlərinə nisbətən yenidir. Rəsmi olaraq XIX əsrdən əhalinin siyahıya alınması və sənədləşdirmə işlərilə bağlı qeydiyyata alınmağa başlanmışdır. Amma zadəgan ailələrində soyad orta əsrlərdə də mövcud idi – Mamikonyan, Amatuni, Rştuni. Ənənəyə görə, tanınmış soyadların əvvəlinə “azq”(“nəsil”) və ya “tun” (“ev”) sözləri əlavə olunurdu. Məsələn: “Azq Mamikoyan” və ya “Tun Arçruni”....

 Soyadların yaranmasına qədər, siravi əhali arasında  adamları bir-birindən ayırmaq üçün onların adlarına ata və ya baba adları əlavə edilirdi. Hətta, iki eyni adlı adamları bir-birindən ayırmaq üçün də ata və ya baba adlarından istifadə edilirdi. Məsələn: Ayk Arnonun nəvəsi, Ayk Qarnikin nəvəsi. Çox vaxt adamlara xarakterik ləqəblər verirdilər: “Çolaq Amayak” və ya “Anait” – “12 uşaqlı ana” adlandırırdılar. Soyadların yaranmasına əsas səbəb cəmiyyətin inkişafı və miqrasiyanın güclənməsi olmuşdur.

 Erməni soyadlarının əksəriyyəti köklə bağlı olan adlardır. Bu adlara “eanç” sonluq şəkilçiləri artırılmaqla soyad edirmişlər. Bu şəkilçi transformasiya olunaraq, -“enç” olub. Müasir erməni dilində “enç”  dəyişərək, “yanç”, daha sonra sondakı “ç” hərfi də ixtisar olunmuş və “yan” fonetik formasını almışdır.

 Kiminsə hər hansı bir kökə-nəslə bağlılığını bildirmək üçün “yan” şəkilçisindən istifadə olunurdu. Məsələn: Davidenç, indi bu soyad Davidyan kimi səslənir. Şəkilçinin sonundakı “ç” hərfi heç də bütün erməni soyadlarında ixtisara salınmayıb. XIX əsrdə Rusiyaya köç edən bəzi ermənilər soyadlarındakı “ç” sonluğunu  saxlamışlar. Ermənistanın özündə də bəzi dağ rayonlarında “ç” sonluqlu soyadlar qalmaqdadır. Məsələn: Adonç, Kalvarenç.

 Erməni soyadlarının ən çox yayılanı sənət və peşə ilə bağlı olan soyadlardır. Məsələn: Açtuxyan- (“çörəkçi”), Voskerçyan (“zərgər”), Ekimyan (“loğman” (bu əslində “həkim” ərəb sözündəndir), Kartaşyan (“daşyonan”). Bəzi soyadlar isə adamlara görkəminə xarakterik olaraq verilirdi. Məsələn: Çaxatyan(“tülkü”), Karçikyan(“karlik”-“balaca”) və s.

Qərbi Ermənistanda yaşayan əhalinin daşıdığı soyadlar özünəməxsusluğu ilə digər erməni soyadlarından seçilir. Bu soyadların əksəriyyəti türk sözlərindən düzəldilmişdir. Bu da, bu ərazilərin uzun müddət Osmanlı imperiyasının tərkibində olmasından irəli gəlib. Məsələn: Dəmirçiyan soyadı - türk sözü olan “dəmirçi”, Bardakçyan soyadı - türk özü olan “bardakçı” sözündən yaranmışdır.

Etnoqraf Levon Abramyanın fikrincə, türk dilində sənətlər “çi”, “çı” şəkilçiləri ilə qurtarır; bardaqçı, dəmirçi, balıqçı, əkməkçi və s... Ermənilərdə də “ç” hərfi sənətlə bağlı soyadlarda işlədilir. Məsələn: Bardakçyan, Dəmirçyan...

Bəzi erməni soyadlarında “məlik” və “ter” sözönlüyü xüsusi maraq kəsb edir. “Məlik” soyad önlüyü xüsusi statuslu adamların soyadlarının qarşısına (Melik-Akopyan), “ter” soyad önlüyü isə ruhanilərin, din xadimlərinin soyadlarının qarşısına əlavə edilirdi (Ter-Petrosyan). “Ter” sözü ermənicə “ata”, “hökmdar” mənasındadır...

Azens.az

Jalə Orucova

BUNU DA OXU

Roy Kin milli yığmamıza başçılıq edə bilər? - AFFA-dan açıqlama
Yük yerində sərnişin keçirməyə cəhd olundu - VİDEO
DSMF-nin vəzifəli şəxsləri saxlanıldı - VİDEO
Qapalı məkanlarda diqqətli olaq - VİDEO
Ağdaşda 50 nəfərdən artıq şəxs xüsusi karantin qaydalarını belə pozub - VİDEO
Xəbər lenti

Sel suları ciddi fəsadlara səbəb oldu - Təbii fəlakətin vurduğu ziyan araşdırılır
20:36 15.07.2020

Müəllimlərin işə qəbulu başlayır - Qeydiyyat iyulun 25-dək davam edəcək
20:12 15.07.2020

Karantin qaydalarını pozmaq olmaz - Polis və hərbçiləri də təhlükə qarşısında qoyuruq
19:54 15.07.2020

Fransa səfiri XİN-ə çağrıldı - Nazir müavini erməni təxribatı barədə məlumat verdi
19:36 15.07.2020

İsmayıllıda avtomobil aşıb - 1 nəfər öldü, 1 nəfər yaralandı
19:08 15.07.2020

Cəbhədəki vəziyyət “Al Jazeera İnternatıonal”da - Prezidentin köməkçisi Ermənistanın nazirini debatda susdurdu
18:54 15.07.2020

Tovuz rayonu istiqamətində mövqelərimizi və yaşayış məntəqələrimizi atəşə tutan düşmən bölmələrinin digər uzunmüddətli atəş nöqtəsi də bölmələrimiz tərəfindən yerlə yeksan edilib
18:52 15.07.2020

Erməni dəyirmanına su tökən "artistlər" - Düşmənin arxa cəbhədə ajiotaj yaratmaq cəhdləri boşa çıxdı
18:36 15.07.2020

Bir qrup təxribatçı Milli Məclisin binasına daxil oldu - Baş prokurorluq hadisə ilə bağlı araşdırma aparır
18:14 15.07.2020

Ağdam kəndində elektrik xətləri zədələnib - Düşmən təxribatı nəticəsində dəyən ziyan aradan qaldırılıb
17:54 15.07.2020

Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidməti vətəndaşlara təşəkkür etdi - Cəbhə bölgəsinə getmək üçün çoxsaylı müraciətlər daxil olur
17:36 15.07.2020

Füzulidə 1 ədəd tank əleyhinə raket tapıldı - PQ-7 raketi zərərsizləşdirildi
17:12 15.07.2020

Prezident İlham Əliyev döyüş zamanı müdafiənin ön xəttində olarkən qəhrəmancasına şəhid olmuş general-mayor Polad Həşimovun anası Səmayə xanım və polkovnik İlqar Mirzəyevin oğlu Elvinlə telefonla danışıb
17:12 15.07.2020

Beynəlxalq təşkilatlar məlumatlandırılacaq - “Cenevrə konvensiyasının 18-ci maddəsi kobud şəkildə pozulub”
16:54 15.07.2020

Yalan informasiyalara inanmayın! - “Tovuzda heç kim, heç yeri tərk etmir”
16:36 15.07.2020

Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhddən 4 il ötür - Qiyamçılarla mübarizədə 251 nəfər şəhid olub
16:12 15.07.2020

ATƏT-İN fəaliyyətdə olan sədri çağırış etdi - “Tərəfləri atəşkəsə əməl etməyə çağırıram”
15:54 15.07.2020

Ərdoğandan Azərbaycana dəstək - “Azərbaycanın yanında olmaqda davam edəcəyik”
15:32 15.07.2020

Orduya dəstək aksiyaları keçirildi - Respublikanın bir çox bölgələrində təşkil olundu
15:12 15.07.2020

Magistrlərin qeydiyyat müddəti uzadıldı - Qeydiyyat iyulun 20-dək davam edəcək
14:54 15.07.2020

DIN vətəndaşlara müraciət ünvanladı - Yoluxma riskini artiran toplaşmalardan çəkinin
14:32 15.07.2020

Siyasi partiyalar bəyanat yaydı - Siyasi partiyalar Ali baş komandanın siyasətini dəstəkləyir
14:12 15.07.2020

Hulusi Akardan Azərbaycana dəstək mesajı - “Qardaş Azərbaycanın yanında olmağa davam edəcəyik”
23:36 14.07.2020

Ermənistan itkilərini açıqlamağa məcbur oldu - Vətəndaşlar rəqəmlərin gizlədildiyi qənaətindədir
23:14 14.07.2020

Azərbaycanlı hakerlər erməni saytlarını dağıtdılar - Baş nazirin veb səhifəsi çökdü
22:54 14.07.2020

Yalan “SMS”lərə inanmayın! - Dövlət xidməti səfərbərlik çağırışı ilə açıqlama yaydı
22:32 14.07.2020

Ermənistan və ermənipərəst dairələr çox narahatdır - Azərbaycanın əldə etdiyi beynəlxalq uğurları həzm edə bilmirlər
22:14 14.07.2020

Mingəçevirdə yas mərasimi keçirənlər cərimələndi - Barələrində inzibati tənbeh tədbirləri görüldü
21:54 14.07.2020

“Kliniki Tibbi Mərkəz”in direktoru işdən çıxarıldı - Yerinə yeni direktor təyin olundu
21:36 14.07.2020

Müdafiə nazirliyi məlumat yaydı - Düşmənin PUA və artilleriya qurğusu məhv edildi
21:14 14.07.2020

Azərbaycan tarixinin Qızıl Səhifəsi - 14 iyul - milli özünüdərkə, soykökə qayıdışın başlandığı gün
20:54 14.07.2020

Qanunsuz sərnişin daşıyan sürücülər saxlanıldı - Başqalarının şəxsiyyət vəsiqəsi ilə sərnişin keçirmək istədi
20:36 14.07.2020

DTX yalan məlumat yayanlara xəbərdarlıq etdi - Qərəzli məlumatlar yayan şəxslər barədə ən sərt tədbirlər görüləcək
20:26 14.07.2020

Düşmən təxribatı ilə bağlı cinayət işi başlandı - Faktlar toplanır
20:12 14.07.2020

Karantin rejimini pozan şəxslərdən narkotik vasitə aşkar edildi - Barələrində araşdırma tədbirləri davam edir
19:54 14.07.2020

Virusa yoluxanların sayı 13 milyon 260 mini ötüb - Epidemiya qurbanlarının sayı 576 mindən çoxdur
19:23 14.07.2020

BMT, ABŞ və Rusiya sərhəddəki hərbi qarşıdurmanı qınayır - “Tərəfləri güc tətbiqini dayandırmağa çağırırıq”
18:54 14.07.2020

Ukrayna və Türkiyədən Azərbaycana növbəti dəstək - “Can Azərbaycana canımız fəda”
18:38 14.07.2020

Pakistan prinsipial mövqeyini təsdiqləyir - Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstəyini bir daha bəyan edir
18:26 14.07.2020

Naftalanda iki avtomobil toqquşdu - Üç nəfər ölüb, dörd yaralı var
17:54 14.07.2020

Hikmət Hacıyev beynəlxalq medianı məlumatlandırdı - “Beynəlxalq ictimaiyyət Ermənistanı ciddi şəkildə qınamaldır”
17:23 14.07.2020

General əsgərlə birlikdə vətən uğurunda şəhid olur - Düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirilib
16:59 14.07.2020

Qaydaları pozub, kiçik toy etdilər
16:39 14.07.2020

Düşmənə ağır zərbə - Düşmənin tabor qərərgahı, tank, zirehli transportyor məhv edildi
16:15 14.07.2020

Qubada karantin rejimini pozan şəxslər cərimələnib - Barələrində protokol tərtib edilib
15:48 14.07.2020

Düşmənin aktiv fəaliyyətinin qarşışı alınıb - Düşmən mövqeləri və ehtiyatları məhv edilib
15:21 14.07.2020

Ermənilər mülki əhalini atəşə tutur - Sakinlər Azərbaycan əsgərinə güvənir
15:14 14.07.2020

DİM-in direktorlar şurası toplanır - İmtahanlarla bağlı qərar veriləcək
14:58 14.07.2020

1310 nəfər inzibati məsuliyyətə cəlb edilib - 385 avtomobilin postlardan keçmək cəhdinin qarşısı alınıb
14:36 14.07.2020

Vasitəçilərin neytral bəyanatına etiraz edildi - Həmsədrlər də susur ATƏT katibliyi də
14:12 14.07.2020

Xarici İşlər nazirliyində brifinq keçirildi - Diplomatik korpusun nümayəndələri məlumatlandırıldı
23:14 13.07.2020

MİNSK qrupunun həmsədrləri birgə bəyanat yaydı - “Tərəfləri zəruri addımlar atmağa çağırırıq”
22:54 13.07.2020

Çavuşoğludan İrəvana sərt etiraz - “Ermənistan ağlını başına toplasın!”
22:36 13.07.2020

Alimlər tətqiqat apardı - Uşaqların covid-19-u bir-birinə ötürmə faizi xeyli aşağıdır
22:14 13.07.2020

Ermənistan növbəti dəfə təcavüzkar olduğunu göstərdi - “Düşmənə yenidən öz yeri göstəriləcək”
21:54 13.07.2020

Azərbaycan güclü orduya malikdir - Düşmən təxribatının qarşısı qətiyyətlə alınır
21:14 13.07.2020

Daxili xaosdan yayınmağın təxribatçı yolu - Paşinyan komandasını xilas edə biləcək?
20:54 13.07.2020

Dağlıq Qarabağın Azərbaycanlı icması bəyanat yaydı - “Ermənistan münaqişənin sülh yolu ilə həllini istəmir”
20:32 13.07.2020

Düşmən Naxçıvan istiqamətində də atəşkəsi pozdu - Beş hektara qədər ərazi yanıb
20:14 13.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın rəsmi "İnstagram" səhifəsində şəhid olanların xatirəsinə həsr olunan paylaşım edilib
19:54 13.07.2020

Erməni sosial şəbəkə istifadəçiləri məlumat yaydı - Düşmənin itkiləri yüzlərlədir
19:36 13.07.2020

Gürcüstandan 200 Azərbaycan vətəndaşı təxliyə olundu - Onlarda COVİD-19 virusu aşkarlanmayıb
19:14 13.07.2020

Gəncədə yanacaqdoldurma məntəqəsində partlayış - Partlayış yanğınla nəticələnib
18:54 13.07.2020

Daha 529 nəfər koronavirusa yoluxdu - 547 nəfər sağaldı, 7 nəfər vəfat etdi
18:36 13.07.2020

Karantin qaydalarını pozan bərbərxana aşkarlandı - Qanunu pozan şəxslərlə bağlı protokol tərtib edildı
18:14 13.07.2020

Rəhim Qazıyev saxlanıldı - O, dövlət əleyhinə açıq çağırışlar və təxribat maddələri ilə ittiham edilir
17:57 13.07.2020

Pandemiya jurnalistlərin fəaliyyətinə təsir edir - Yanliş məlumatlar medianın işini çətinləşdirir
17:36 13.07.2020

Rusiya XİN bəyanat yaydı - “Moskva sərhəddindəki əməliyyatlardan narahatdır”
17:32 13.07.2020

Ötən il qida zəhərlənməsindən 7 nəfər ölüb - 2025-ci ilə qədər sayın azaldılması hədəflənir
17:23 13.07.2020

Düşmənin dayaq məntəqəsinə zərbə endirildib - Tovuz istiqamətində gecə də gərginlik davam edib
17:14 13.07.2020

Orduya getmək üçün müraciətlər edilir - Ehtiyatda olan Azərbaycan gəncləri döyüşə getmək istəyir
16:54 13.07.2020

Virusa yoluxanların sayı 13 milyon 60 mini ötüb - Epidemiya qurbanlarının sayı 572 mindən çoxdur
16:36 13.07.2020

Tovuz istiqamətində iki erməni polisi yaralanıb - Ermənistanın Müdafiə nazirliyi itkilərini gizlədir
16:14 13.07.2020

Türkiyə XİN-dən Azərbaycana dəstək - “Erməni təcavüzünü şiddətlə qınayırıq”
15:54 13.07.2020

Avropa ittifaqı təxribata münasibət bildirdi - “Dövlət sərhədində atışma çox narahatedicidir”
15:48 13.07.2020

Elmar Məmmədyarov vasitəçilərlə danışdı - Yeni təxribat təcavüz aktı olaraq qiymətləndirildi
15:28 13.07.2020

Yevlaxda idmançılar cərimələndi - Karantin qaydalarını pozub, idman zalında məşq ediblər
15:14 13.07.2020

KTMT-nin təcili iclası keçiriləcək - Təşkilatın baş katibi bu təşəbbüs ilə çıxış edib
14:54 13.07.2020

Ağstafada 1 ədəd mərmi tapıldı - 122 mm-lik top mərmisi zərərsizləşdirildi
14:36 13.07.2020

Türkiyə Azərbaycana belə dəstək oldu - #səninləyikAzərbaycan
14:14 13.07.2020

Bütün xəbərlər