Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Mərkəzi Bank manatın məzənnəsini nə qədər qoruyub saxlaya bilər?

Mərkəzi Bank manatın məzənnəsini nə qədər qoruyub saxlaya bilər?
816 dəfə oxunub

Neftə görə Rusiyada milli pul vahidinin - rublun sürətlə dəyərdən düşməsi iqtisadiyyatı “qara qızıl”dan, o cümlədən dövlət gəlirləri məhz onun qiymətindən asılı olan bütün ölkələr üçün xarakterik haldır. Çünki hər bir ölkənin milli pul vahidi onun ümumi daxili məhsulunu (ÜDM) təcəssüm etdirir ki, ABŞ dolları dünyada ona görə də liderdir. Belə ki, adı çəkilən ölkədə istehsal olunan məhsul həcmi dünya iqtisadiyyatında ÜDM-in az qala 30 faizdən çox hissəsini təşkil edir. Ona görə də hər hansı bir ölkə dünya bazarlarına çıxan kimi istər-istəməz dollarla üzləşir ki, alış-verişi onunla etməli olur. Və hər bir ölkə kənardan nə qədər çox dollar daxil edirsə, milli valyutası da bir o qədər çox alıcılıq qabiliyyətinə malik olur.

Bütün bunları neçə illərdir Azərbaycanın təcrübəsi də əyani göstərir.

Məlumdur ki, ölkəmizdə milli valyutamız olan manatın məzənnəsi sabit xarakter daşıyır. Hətta onun alıcılıq qabiliyyətinin möhkəmlənməsi tənqid olunur ki, bunun sahibkarlıq fəaliyyəti və ümumiyyətlə, qeyri-neft sektorunda inkişafı buxova almaqla ixracı məhdudlaşdırdığı – iqtisadiyyatda birtərəfli inkişafa zəmin yaratdığı söylənilir.

Beynəlxalq maliyyə qurumları da hökuməti buna görə, dəfələrlə tənqid atəşinə tutmuşdur. Halbuki, Azərbaycanda uzun illərdir mövcud makroiqtisadi sabitliyin və dayanıqlığın əsasını məhz manatın məzənnəsinin möhkəm qalması təşkil edir. Başqa sözlə desək, ölkəmizdə makroiqtisadi sabitlik göstəricilərindən birini məhz milli valyutamızın alıcılıq qabiliyyətinin nəyinki sabit qalması, əksinə, mərhələlərlə artması təşkil edir.

Düzdür, bunda Azərbaycan Mərkəz Bankı (AMB) da rolu az oynamayıb.

Belə ki, ölkəyə daxil olan dollar kütləsinə əsasən dövriyyəyə tələb olunan həcmdə manat buraxılsaydı və “səxavətli” emisiya nümayiş etdirilsəydi milli valyutamız daxili bazarda ABŞ pul vahidinə görə bu qədər üstünlüyə sahib olmazdı. Çünki elə vaxt olub ki, müəyyən idxal məhsullarının qiymətləri yüksək olsa da, ölkənin daxili bazarında çox “rəvan” şəkildə reallaşdırılıb.

Odur ki, Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) da hökumətə bir neçə dəfə üzən məzənnə siyasətinə keçməyi təklif etsə də qeyd olunan vəziyyətin xarici istehsalçılara xeyir verməsinə və ixracı stimullaşdırmasına baxmayaraq, buna əməl edilməyib. O səbəbdən ki, manatın məzənnəsi sərbəst buraxılsaydı dünya iqtisadiyyatındakı böhran dərhal ölkə iqtisadiyyatımızın “onurğa və qan-damar” sisteminə siraət edəcəkdi.

Məsələ bundadır ki, indi əks vəziyyət yaranıb.

Neftin dünya bazarlarında qiymətinin ucuzlaşmaqda olması ilə əlaqədar ölkəyə dollar axını azalıb. Azərbaycan iqtisadiyyatı da “qara qızıl” hasilatına bağlı olduğundan dövlətin gəlirləri neft dollarlarından asılı vəziyyətdədir. Çünki ixrac edə biləcəyimiz başqa heç nə yoxdur. Kənara ixracın 86 faizini xam neft məhsulu təşkil edir ki, üstəlik, hasilatın enməsi ilə əlaqədar ölkəmizdən xam neft, daxili bazarda tələbatın artması ilə bağlı isə neft məhsullarının həm də həcm etibarı ilə azaldığını nəzərə almaq vacib sayılır.

Qısa desək, real olaraq Azərbaycan manatının da dəyərinin ucuzlaşması təhlükəsi yaranıb.

Fərq yalnız ondan ibarətdir ki, manatın ipi əgər, əvvəl “sakit dayandığı” üçün sərbəst buraxıla billərdisə indi əksinə, “üzü aşağı dartınmağa” başladığı üçün onu bacardıqca möhkəm saxlamaq lazım gəlir. Yeri gəlmişkən, AMB rəhbəri Elman Rüstəmov bu yaxında 2014-cü ildə tədiyə balansında profisit qeydə alındığı üçün manatın məzənnəsini qoruyub saxlanıla bildiyini söylədi. Ancaq məsələ bunda deyil axı... Profisiti yaradan neft və neft məhsulları ixracıdır. Bunların qiymətləri isə enir və üstəlik satışı da azalır. Odur ki, dövriyyədə olan manat kütləsi qarşında dollar həcmi getdikcə azalır.

Doğrudur, hələ dəqiq bəlli deyil ki, AMB manatın ucuzlaşmasının qarşısını almaq üçün bazara indiyədək hansı məbləğdə intervensiya həyata keçirib. Məsələn, Rusiyada Mərkəzi Bank ötən ayın əvvəlində - noyabrın 10-da yaranmış vəziyyətdə “çulunu sudan” çığartmaq məqsədilə rublun dəyərini sərbəst buraxdığını – üzən məzənnə siyasətinə keçdiyini bəyan etdi. Ancaq dekabrın 1-dəsə bazara yenidən intervensiya edildiyi deyildi ki, bu da belə məqamda milli valyutanın dəyərini sərbəst buraxmağın əslində, mümkün olmadığını göstərir.

AMB-ə gəldikdə isə hələlik, rəsmi valyuta ehtiyatlarının həcminin azaldığı görünür. Cari ilin avqust ayından başlanan proses davam etməkdədir ki, bunun da manatın dəyəri ilə bağlı olduğu şübhə doğurmur. Belə ki, iyulun sonuna ehtiyat 15193.4 min ABŞ dolları təşkil edirdisə, avqustun sonuna bu rəqəm 15190.9, sentyabrda 15042.4, oktyabrda 15033.6, noyabrda isə 14996.3 min dollara bərabər olub. Son 4 ildə isə AMB-in valyuta ehtiyatları 6 faizdən çox artaraq 15 milyard dollara çatmışdı.

Ona görə də sual yaranır ki, görəsən, manatı nə vaxta qədər qoruyub saxlamaq mümkün olacaq?

Bu suala cavab məqsədilə qeyd edək ki, hələ manatın ipini sərbəst buraxmaq üçün münbit şərait oduğu və BFV-nin AMB-dən bunu tələb etdiyi vaxt yazmışdıq ki, milli pul vahidinin dəyərinin sabit saxlanılmasının ixracı məhdudlaşdırdığı fikri absurddur. Çünki Azərbaycanda vəziyyət başqadır. Birincisi, ölkəmizin milli pul vahidi real istehsal potensialını tam ifadə etmir. ÜDM istehsalı həcmi ilə manatın dəyəri arasında əslində demək olar, heç bir əlaqə yoxdur. O mənada ki, ölkəmizdə istehsal olunan məhsulun çox hissəsi neft və neft məhsulları olmaqla dollara satılır ki, manat tədavül vasitəsi rolunda əslində, bir kağız parçası kimi iştirak edir.

İkincisi də, ixracın stimullaşdırmağın ən real yolu mərkəzi kreditləşdirmə üzrə uçot dərəcəsindən ibarət olsa da bizdə bu, mexanizm işləmir. Bu haqda AMB rəhbərliyi də əvvəlki illərdə etiraf etmişdi ki, uçot dərəcəsinin makroiqtisadi proseslərə təsir etmədiyi şəraitdə sərbəst məzənnə siyasətinə keçid heç bir nəticə verə bilməz.

Xatırladaq ki, AMB keçən il yanvarın 10-dan manatın məzənnəsini müəyyənləşdirməkdə bivalyuta (dollar\avro) səbətindən manat və ABŞ dollarının nəzərə alınması siyasətinə keçdi. Bu da qurumun sözügedən istiqamətdə məqsədləri, xüsusən də onun inflyasiyanın səviyyəsini idarə etmək istəyi ilə üst-üstə düşdü. Qeyd edək ki, manatın məzənnəsini müəyyənləşdirməkdə bivalyuta (dollar/avro) səbətindən 2008-ci ildən istifadə edilirdi.

Manatın dollara nəzərən, məzənnəsinin müəyyən həddə saxlanması həm də bu baxımdan vacib sayılır ki, əks təqdirdə ölkədə əldə olunmuş makroiqtisadi sabitlik pozula və hiperinflyasiya yarana bilər. Odur ki, inflyasiyanın cilovlanması və eyni zamanda ixracın dəstəkləməsi baxımından, AMB-in nəyin bahasına olursa-olsun manatın dəyərini qoruyub saxlayacağı şübhəsizdir.

Ancaq bu, uzunmüddətli şəkildə o zaman mümkün olacaq ki, ölkədə rəqabət qabiliyyətliliyin təmininə ciddi diqqət yetirilsin və milli pul vahidimiz neftdən kənar sahələri də təcəssüm etdirsin. Belə ki, makroiqtisadi sabitliyi qoruyub saxlamaq məqsədilə inflyasiyanı birrəqəmli səviyyədə saxlamaq, o cümlədən istehlak bazarına daima nəzarət etmək və bunu mümkün olduqca gücləndirmək istəyiriksə, biznes mühitini yaxşılaşdırmalı və qeyri-neft sektorun inkişafını daha və ən ciddi vəzifə olaraq bir daha qarşıya qoymalıyıq.

Ək təqdirdə, kənar təzyiqə sonadək tab gətirmək əsla, mümkün deyil.


Pərviz Heydərov

 

BUNU DA OXU

Roy Kin milli yığmamıza başçılıq edə bilər? - AFFA-dan açıqlama
Yük yerində sərnişin keçirməyə cəhd olundu - VİDEO
DSMF-nin vəzifəli şəxsləri saxlanıldı - VİDEO
Qapalı məkanlarda diqqətli olaq - VİDEO
Ağdaşda 50 nəfərdən artıq şəxs xüsusi karantin qaydalarını belə pozub - VİDEO
Xəbər lenti

Türkiyədə silsilə partlayış - 4 nəfər həyatını itirdi, 97 nəfər xəsarət aldı
23:35 03.07.2020

Tərtərdə 2 yaşlı uşaq qətlə yetirildi - Onun başından küt alətlə vurulub
23:14 03.07.2020

Neft borusunda sızma baş verib - Zəbt olunan ərazidə qəzanın qarşısı alınıb
22:54 03.07.2020

200 kq-a yaxın at əti müsadirə edilib - Yoxlama zamanı qayda pozuntuları da aşkarlandı
22:32 03.07.2020

COVID-19 virusu ilə bağlı daha bir araşdırma - Hansı qan qrupundan olanlar koronavirusa daha çox yoluxur?
22:14 03.07.2020

Maşın nömrələri üçün də icazə alınacaq - Kamera vasitəsi ilə cərimə yazılmayacaq
21:54 03.07.2020

190 manat daha kimlərə veriləcək? - Zərərçəkən sektorların siyahısına yenidən baxıla bilər
21:37 03.07.2020

Myanmarda torpaq sürüşməsi - Ölənlərin sayı 162-yə çatıb
18:36 03.07.2020

Merkel covid-19-un yaratdığı böhranı dəyərləndirdi - “Avropa birliyi tarixinin ən ağır dövrünü yaşayır”
18:14 03.07.2020

Virusdan ölüm halları 2 faizdən aşağıdır - Daha çox qadınlar virusa yoluxur
17:54 03.07.2020

Daha 583 nəfər koronovirusa yoluxdu - 395 nəfər sağaldı, 7 nəfər vəfat etdi
17:21 03.07.2020

Mağazalarda monitorinqlər davam edir - 1 ayda 4400-dən çox qayda pozuntusu aşkarlanib
16:54 03.07.2020

Artan rəqəmlərin nəticəsi - Məsuliyyətsizlik qaydaların sərtləşməsinə səbəb oldu
16:21 03.07.2020

DTX əməliyyat keçirir
15:54 03.07.2020

Tələbə köçürülməsi dayandırılır - Elektron sənəd qəbulu müvəqqəti təxirə salınır
15:36 03.07.2020

Ekspres marşrut xətlərinin fəaliyyəti bərpa olunur - Avtobuslar səhər saat 7.00-dan 20.00-dək işləyəcək
15:21 03.07.2020

Ziya Bünyadov prospekti bağlanır - Məhdudlaşma 2 gün olacaq
14:54 03.07.2020

Virusa yoluxanların sayı 11 milyonu ötdü - Epidemiya qurbanlarının sayı isə 524 mindən çoxdur
13:51 03.07.2020

Əfqanıstan Prezidentinin təşəbbüsü ilə Azərbaycan, Əfqanıstan və Türkmənistan Prezidentlərinin videokonfrans vasitəsilə görüşü baş tutub
13:39 03.07.2020

Goranboyda traktor yanıb - 20 ton ot bağlaması ilə birlikdə
13:21 03.07.2020

Karantin rejiminə nəzarət - Hərbi qulluçular da cəlb olunub
12:51 03.07.2020

Xüsusi karantin rejimi iyulun 20-dək uzadıldı - Həftə sonları ictimai nəqliyyatın hərəkəti dayandırılır
12:25 03.07.2020

Erməni nazir gileylidir - “Reanimasiyalarda boş yer yoxdur”
23:14 02.07.2020

BƏƏ-də 1 gündə 402 nəfər virusa yoluxdu - İyulun 7-dən Dubay turistlər üçün açıq olacaq
22:54 02.07.2020

ABŞ-ın baş infeksionisti həyəcan təbili çalır - “Gündəlik yoluxma 100 mini keçə bilər”
22:32 02.07.2020

Daxili işlər naziri karantin rejimindən danışdı - “Qaydaları pozmaqdan çəkindirən səmərəli vasitə cərimədir”
22:14 02.07.2020

Neftçalada yeni magistral su kəməri çəkilir - 80 mindən çox sakinin içməli su problemi həll ediləcək
21:59 02.07.2020

Daha 572 nəfər koronovirusa yoluxdu - 364 nəfər sağaldı, 8 nəfər vəfat etdi
21:39 02.07.2020

Ticarət obyektlərinə nəzarət gücləndi - Qaydalara əməl etməyənlərə qarşı ciddi tədbir görüləcək
21:21 02.07.2020

Dövlət imtahan mərkəzi müraciət etdi - “Saxta profillərdə verilən cavablara inanmayın”
20:54 02.07.2020

Cəlilabadda 151 şəxs barəsində protokol tərtib edildi - Xüsüsi karantin qaydalarını pozanlar cərimələndi
20:37 02.07.2020

Balakəndə qonur ayı balalarını satan şəxslər saxlanıldı - “Qırmızı kitab”a düşən balalar xilas edildi
20:14 02.07.2020

Cəlilabadda bir gündə 8 dəfə sms göndərdi - 10 sutka həbs olundu
19:54 02.07.2020

Rusiyada referendumun nəticələri elan olundu - Seçicilər konstitusiyada düzəlişləri dəstəklədi
19:31 02.07.2020

Virusa yoluxanların sayı 10 milyon 821 minə çatır - Epidemiya qurbanlarının sayı isə 520 minə yaxınlaşır
19:14 02.07.2020

Pandemiya başlanandan sonra ilk xarici səfər - Ərdoğan Qətərə yola düşdü
18:58 02.07.2020

Koronavirusa qarşı 141 peyvənd üzərində iş aparlır - ÜST: “İşlər aylarla davam edə bilər”
18:31 02.07.2020

Ermənistanda fövqəladə vəziyyət rejimi uzadılır - Hökumətdə bununla bağlı müzakirələr aparılır
18:14 02.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva polis əməkdaşlarının peşə bayramı münasibətilə "Instagram" səhifəsində paylaşım edib
17:54 02.07.2020

Vahid nəzarət mexanizmi yaradılır - Məqsəd kadrların bilik və bacarıqlarının yoxlanılmasıdır
17:35 02.07.2020

Qəbələdə ailə faciəsi - Qardaş qardaşı güllələdi
17:14 02.07.2020

Prezident İlham Əliyev 2 iyul – Azərbaycan Polisinin peşə bayramı münasibətilə öz “Facebook” səhifəsində paylaşım edib
16:51 02.07.2020

Prezident İlham Əliyev Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə zəng edib
16:21 02.07.2020

Prezident İlham Əliyev İnzibati Xətalar Məcəlləsinə dəyişikliyi təsdiqləyib
15:54 02.07.2020

Polis günü - Azərbaycan polisinin yaranmasindan 102 il ötür
15:21 02.07.2020

Lerikdə avtomobil dərəyə aşdı - 3 nəfər öldü 2 nəfər yaralandı
14:51 02.07.2020

"İnter"dən darmadağın - "Milan" məğlubiyyətdən xilas oldu
14:21 02.07.2020

Yeni dərs ilinə hazırlıq - Bəzi dərsliklər ilk dəfə çap olunacaq
13:51 02.07.2020

“Bayram Nurlu” kimi tanınan şəxs saxlanıldı - Karantin rejimi qaydalarını pozduğu üçün cərimə edildi
13:36 02.07.2020

Ödənişli yolun bir hissəsi artıq hazırdır - 30 km-lik hissəsi yaxın günlərdə istifadəyə veriləcək
23:54 01.07.2020

Dağlıq Qarabağla bağlı danışıqlar yenidən canlanır - M.Brayza: “Ciddi irəliləyiş gözlənilmir”
23:14 01.07.2020

Sahibkarların güzəştli kredit imkanı - Aldıqları kreditlərin 60%-nə dövlət zəmanəti veriləcək
22:54 01.07.2020

Daha 588 nəfər koronovirusa yoluxdu - 346 nəfər sağaldı, 7 nəfər vəfat etdi
22:21 01.07.2020

Virusa yoluxanların sayı azala bilər - “Karantin qaydalarına əməl edək”
21:21 01.07.2020

Həkimlər vətəndaşlara çağırış edir - Virusla mübarizədə yeganə yol məsuliyyətli davranmaqdır
20:54 01.07.2020

Görülən tədbirlər nəticə verəcək - Sərt karantin rejimi yoluxma dinamikasını aşağı salır
20:39 01.07.2020

“Kann” film festivalına etiraz məktubu göndərildi - Ermənilərin işğaldakı torpaqlarımızda çəkdikləri filmə görə
20:21 01.07.2020

Bərdədə restoran sahibi saxlanılıb - Karantin qaydalarını pozan 7 nəfər həbs edilib
19:47 01.07.2020

AI-95 markali benzin bahalaşdı - Benzinin qiyməti 10 qəpik artdı
19:21 01.07.2020

Ölkəyə 168 min fərdi qoruyucu vasitə gətirildi - Pandemiya ilə mübarizəyə ayrılan tibb müəssisələrinə paylanılacaq
18:54 01.07.2020

"Barselona" xal itirdi - Messidən 700-cü qol
18:21 01.07.2020

“Türk Eskobar” həbs olundu - Türkiyənin daxili işlər naziri bu haqda məlumat verib
17:54 01.07.2020

Xaçmazda silah-sürsat tapılıb - 6 əl qumbarası, 361 ədəd patron anama-ya təhvil verilib
17:51 01.07.2020

Tehranda xəstəxanada partlayış olub - 18 nəfər həyatını itirib
17:21 01.07.2020

Bugündən qadağa yumşaldılır - Aİ 14 ölkə vətəndaşlarının avropaya səyahətinə icazə verəcək
16:54 01.07.2020

İranın xarici işlər naziri sanksiyalardan danışıb - Rəsmi Vaşinqtonun məsuliyyət daşıyacağını bəyan edib
16:26 01.07.2020

İstanbul-Bakı təyyarəsinin həcmi böyüyüdülüb - Aviareysə biletlərin sayı artırılıb
16:05 01.07.2020

175 nəfər təkrar qayda pozuntusuna görə məsuliyyətə cəlb edilib - 800 avtomobilin postlardan keçmək cəhdinin qarşısı alınıb
15:48 01.07.2020

Oğuzda yeni layihəyə başlanılıb - Ölkədə istehsal olunan kombaynlar biçin prosesinə cəlb olunub
15:21 01.07.2020

Həmsədrlər bəyanat yaydı - Təxribatçı ifadələr nizamlama prosessinə xələl gətirə bilər
14:54 01.07.2020

Bəhram Bağırzadə “ECMO” cihazından ayrılıb - Vəziyyətində müsbətə doğru dəyişikliklər var
14:21 01.07.2020

Pandemiyanın Azərbaycana vurduğu zərər hesablanır - Sahibkarlar yeni tələblərə uyğunlaşmalıdır
21:57 30.06.2020

Pandemiya ölkələri seçim qarşısında qoyub - İqtisadi zərər yoxsa əhalinin sağlamlığı?
21:38 30.06.2020

Koronavirusa yoluxan həkim əhaliyə çağırış etdi - “Bu gün çox böyük yük altındayıq”
21:21 30.06.2020

Goranboyda zəncirvarı yol qəzası - Yük avtomobili üç minik maşınına çırpılıb
20:54 30.06.2020

“ASAN Xidmət”in iş rejimi gücləndirilib - Gün ərzində 10 mindən çox vətəndaşın müraciəti qəbul olunur
20:02 30.06.2020

Toyuqların çəkisini süni şəkildə artırıblar - Qanunsuz fəaliyyət göstərən toyuq əti müəssisəsi aşkarlandı
19:51 30.06.2020

Cenevrədə ÜST-dən koronavirusla bağlı bədbin açıqlama - “Koronavirusun yayılması sürətlənir”
19:21 30.06.2020

İranda sayt rəhbəri edama məhkum edilib - ABŞ və İsrail kəşfiyyat xidmətlərindən maliyyə dəstəyi alıb
18:51 30.06.2020

Yeni pandemiya qorxusu - Çində təhlükəli virus tapıldı
18:21 30.06.2020

Bütün xəbərlər