Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

O, islamla kommunizmi barışdırmaq istəyirdi

O, islamla kommunizmi barışdırmaq istəyirdi
31357 dəfə oxunub

Deyirlər, ən səmimi və həqiqi məlumatlar məktub və xatirələrdə yazılıb. Hardasa bu fikirlə razılaşmaq olar. Ən azından ona görə ki, zamanında baş vermiş və başqa cür təqdim edilən olayın əsl mahiyyətini illər keçdikdən sonra hansısa məktub və ya memuardan öyrənə bilirsən. Buna görə də, həmin materiallar hər kəsin diqqətini çəkməkdədir...

Və... Məmməd Səid Ordubadi də “Nərimançılıq” adlı xatirələrində Nəriman Nərimanov barəsində yazırdı:

"1920-ci illərdən başlayaraq doktor Nəriman Nərimanovun Komissarlar Şurası sədri olduğu zamanlarda “Nərimançılıq” adı altında millətçi bir qrupun meydana çıxdığını eşitməyən çox az idi. Lakin Nərimançılıq doğrudan da millətçilikmi? Yainki orijinal bir nəzəriyyəmi? Bunu indiyə qədər aydınlaşdıra biləcək bir ədəbiyyata rast gəlmədiyimizdən nərimançılığın tutduğu mövqe təyin edilə bilməmişdi. Elə zənn edirəm ki, mənim Nəriman haqqındakı xatirələrim nərimançılığın nə olduğu barəsində zəngin bir materialdır ki, bu material Azərbaycan tarixini yazanlar üçün də qiymətlidir. Mən 1918-ci illərə qədər doktor Nəriman Nərimanovla, onun əsərləri vasitəsilə tanış olmuşdum.Lakin 18-ci illərdə sürgündən (Saritsın) Həştərxana qayıtdığım zaman onunla yaxından tanış olmuşdum. Mən hələ Həştərxanda olduğum zamanlar Nərimanovla etdiyim söhbətlər nəticəsində onun əqidə və düşüncəsində mürəkkəb bir fikir böyüdüyünü və onu rahatsız etdiyini hiss edirdim. Buna görə də mən doktor Nərimanovu millətçi, liberal burjuaziya ziyalısı, avam və siyasət anlamayan bir şəxsiyyət kimi göstərənlərin heç birisi ilə razılaşmırdım. Mən Bakıda Ordubaddakı məktəb yoldaşım İbrahim Əbilovla görüşüb Nərimanın görüşünə getmək istədiyimi xəbər verdim. Çünki o Bakı sovetləşəndən sonra Moskvadan təzə gəlmişdi. Əbilov da bu arzuda olduğunu bildirdi. Gündüz saat 11-də icazə alıb doktorun qəbul salonuna getdik. O bizi olduqca gülər bir üzlə qəbul etdi. Rəsmi tərifdən sonra doktorun əmri olmadan bizə çay gətirdilər. Bu əsnada buzovnalı molla Mirzə Əlinin görüşə gəldiyini xəbər verdilər. Doktor onun gəlməsinə icazə verdi. O içəri girən kimi doktoru qucaqlayıb öpdü, doktor da onu çox səmimiyyətlə öpdü. Mən inqilab rəhbəri ilə bir nəfər mollanın əlaqəsində olan bu qədər səmimiyyətə təəccüb etdim. Görüşə gələnlər çox idi. Söhbət oradan-buradan idi. Saat 4-ə qədər oturub qalxdıq. Çünki Nəriman tez-tez saatına baxırdı. Hamı ayaq üstündə idi. O mənim çiynimdən basıb:

 - Otur. Səninlə Həştərxanda yarımçıq qoyduğumuz söhbəti bu gündən etibarən davam etdirməliyik!- dedi. Mən Əbilovla vidalaşıb oturdum. Nahar gətirdilər. Süfrə o qədər də zəngin və yağlı süfrə deyildi. Mən heç də təəccüb etmədim. Çünki Nəriman şöhrətpərəst olduğuna baxmayaraq təntənə və dəbdəbə sevən adam deyildi. Mən söhbətin əsas mövzuya gəlməsinə tələsirdim. Onun qəlbində hiss etdiyim toxumun göyərib göyərməməsini öyrənməyə çalışdım. Söhbətlər nəticəsində onun Həştərxanda gördüyüm Nəriman olmadığıni və onun tamamilə dəyişdiyini hiss etdim. Lakin o yenə də Həştərxanda olduğu kimi kommunist olduğunu tez-tez təkrar edirdi. Buna baxmayaraq o kommunizm məsələlərində bir çox mürəkkəb və qarmaqarışıq fikirlər meydana atırdı. Onun bütün bəhsləri özünün təzə bir əqidə müəssisi olduğunu göstərirdi. Nəriman deyirdi ki, xalqların irq və adətləri müxtəlif olduğu kimi düşüncə və zehniyyətləri də bir-birindən ayrıdır. O isbat etmək istəyirdi ki, hər mədə bir qidanı həzm edə bilməz. Buna görə də Nəriman öz nəzəriyyəsində kommunizmi şərqləşdirməyi təklif edirdi. Yaxud o şərqə məxsus bir kommunizm tərtib etməyi düşünürdü. Onun nəzəriyyəsində kommunizm ilə islamiyyəti barışdırmaq fikri mühüm yer tuturdu. Nərimançılıq eyni zamanda siniflərin təvsiyyə etmək məsələsini kommunizm ilə burjuaziyanı barışdırmaqla həll etmək istəyirdi. Lakin nərimançılıq bu fikirlə bərabər başqa bir fikir də meydana atmışdı . O deyirdi: “Dünyada bir əqidənin hakim olması milliyətin orijinallığını itirmək deməkdir. Çünki əqidənin milli adət və milli mədəniyyət üzərində böyük bir təsiri ola bilər.”

Nərimançılıq sosializm və kommunizmə sinfi mübarizə yolları ilə deyil, barışdırıcılıq yolları ilə getməyi tövsiyə edirdi. Lakin o bu qədər müxtəlif və bir-birinə zidd olan fikirləri vahid bir qəlibə salmağı bacarmırdı, o həmişə düşünür və çapalayırdı. Hərdən də bir köməksizliyindən şikayət edərək:

- Məni anlayan yoxdur – deyirdi. Ancaq nərimançılığı bir nəzəriyyə olaraq təhlil etdiyi zaman millətçiliyin qarmaqarışıq və mürəkkəb bir şəkli olduğunu görə bilərik. Nərimançılıq bir xülyadan ibarət olsa belə o özlüyündə çox qərib bir nəzəriyyə idi. Doktor Nəriman bütün ziyalı təbəqəni öz ətrafında mərkəzləşdirmişdi. Buna görə də nərimançılığa olan hər bir hücüm avam xalq tərəfindən Azərbaycan xalqına olan bir hücum kimi məna edilirdi. Nəriman öz nəzəriyyəsi ilə sovet üsul-idarəsindən razı qalmayanları da öz tərəfinə çəkmişdi. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, millətçiliyə təzə qan aşılamaq istəyən bu nəzəriyyə nərimançılar tərəfindən müxtəlif məzmunlarda işlədilirdi. Nərimançılardan Dadaş Bünyadzadə, İsrafilbəyov, Qədirli və daxiliyyə komissarı Həmid Sultanov və sairləri nərimançılıqda şöhrət tapsa belə, bu nəzəriyyənin nədən ibarət olduğunu anlamırdılar. Onlar ancaq bir qrupa ayrılaraq Mərkəzi Komitəyə və Bakı komitələrinin işlərinə əngəl törədirdilər. Mən elə zənn edirdim ki, Nəriman qrupuna qarşı mübarizə aparan Ruhulla Axundov, Əliheydər Qarayev, Həbib Cəbiyev, Mirzədavud Hüseynov, Qəzənfər Musabəyov və sairləri də Mərkəzi Komitənin mənafeyini müdafiə üçün mübarizə aparırdılar. Onların mübarizələrinin əsas mündərəcatı Nəriman Nərimanovu komissarlar şurası sədrliyindən atmaq, onun yerinə Mirzədavud Hüseynov və Musabəyovlardan birisini təyin etdirməkdən ibarət idi. Nərimanov düşmənlərinə qarşı hər cürə silahdan istifadə edirdi. O düşmənlərinin Levon Mirzoyan tərəfindən müdafiə olunduğunu bilməmiş deyildi. Buna görə də birinci növbədə Mirzoyanı həcv etdirir və tək-tək hökumət üzvlərini ifşa etdirməyə çalışırdı. Lakin buna baxmayaraq Nərimançıların mövqeyi o qədər də möhkəm deyildi. Çünki bu qrupun görkəmli üzvlərindən Dadaş Bünyadzadənin Nərimanovla axıra qədər həmfikir olacağına etibar yox idi. O lazım gəldiyi zaman Nərimanovu çox ucuz sata bilərdi. Mərkəzi Komitənin təşəbbüsü nəticəsində Həbib Cəbiyev, Ruhulla Axundov və Mirzədavud Hüseynov ümumittifaq Mərkəzi Komitəsi tərəfindən Moskvaya çağrıldı. Lakin bu çağırış nərimançılığın qalib gəlməsi kimi məna edilməməli idi. Çünki partiya bu nəzəriyyəni məhv etmək üçün bütün qüvvəsini sərf edirdi. Nərimançılığı tövsiyyə etmək işinə başlanmışdı. Dadaş Bünyadzadə Nərimanı aralıqda tək buraxıb Mirzoyan tərəfinə keçmiş, Həmid Sultanov isə öz müavini Siviridov ilə apardığı mübarizə nəticəsində daxiliyyə komissarlığından götürülüb İran ədalət partiyasının katibi təyin edilmişdir. Nəhayət doktor Nəriman tərksilah edildi. O razı qalmadığı işlər barəsində Moskvaya uzun bir məruzə məktubu göndərməyi qərara aldı. Məruzə məktubunda yazılan məsələləri yoxlamaq üçün məktub Azərbaycan Mərkəzi Komitəsinə gündərilmişdi. Mərkəzi Komitədə də Mirzoyan idi. Buna görə də məruzə məktubunu müzakirə etmək işini bir firqə təhqiqatı kimi aparmayaraq Nərimanov üzərində bir məhkəmə prosesi qurdular. Bu prosesdə mən özüm də iştirak edirdum. Orada məktubda yazılan məsələlərin doğru olub olmaması təhqiq edilmədi. Burada ancaq məktub yazılması işinin siyasi bir səhv olduğunu meydana atmışdılar. Nəticədə bəziləri Nərimanın partiyadan qovulmasını təklif etdilər. İran kommunistlərindən Ağazadələr yuxardakı təkliflərlə razılaşmadılar. Onlar Nərimanın güllələnməsini təklif etdilər. Bu hadisə məni o qədər də təəccubləndirmədi. Çünki Nəriman əleyhinə düzələn qruppanı Levon Mirzoyan idarə edirdi. O hər cürə olursa Nərimanı ifşa etməli və nüfuzunu düşürməli idi. Məni təəccubə ğətirən bir şey varsa o da Dadaş Bünyadzadənin Nəriman əleyhinə səs verməsi idi. Bu hadisədən sonra Nərimanla iki kərə də ğörüşdüm. O başına ğələn hadısələrdən şikayət etmirdi. Bunun faydasız olduğunu anlayırdı. O Azərbaycanda işləyə bilməyəcəyini yəqin etmişdi. O ancaq Azərbaycandakı son ğörüşümüzdə Dadaş Bünyadzadənin satqınlığından şikayətlənirdi. Moskvada çalışdığı zaman Zaqafqaziya qurultayına gəlmişdi. Tiflisdən qayıdıb Bakıya gələrkən onunla bir kərə də görüşdük. Qurultayda ona söz verməmişdilər. O, bunu böyük təhqir hesab edirdi. Hətta bu hadisə onun səhhətinə də fəna təsir bağışlamışdı, ürək xəstəliyi şiddət etmişdi. Nəhayət o, Moskvaya gedəndən bir az sonra ürək xəstəliyindən öldüyünü eşitdim".

M.S.Ordubadi”

Təqdim etdi: Rəşad Sahil

 

BUNU DA OXU

Putinin köməkçisi vəzifəsindən istefa verdi
Türkiyədə zəlzələ nəticəsində həlak olanların sayı 22 nəfərə çatıb - 1030 nəfər xəsarət alıb
“Qarabağ”a yeni transferlə bağlı gözlənilməz xəbərdarlıq
Maşınlarını düzgün yerdə saxlamayan sürücülərdən fərqli addım - VİDEO
Tovuzda minik maşını qatarla toqquşub - ÖZƏL - FOTOLAR
Xəbər lenti

Zəlimxan Yaqubun 70 illiyi Gürcüstanda qeyd olunub
18:58 25.01.2020

Hələb şəhəri atəşə tutulub - 11 nəfər ölüb, 30 nəfər yaralanıb
18:33 25.01.2020

Yerə asteroid yaxınlaşır - Səma cismi fevralın 15-də yerə ən yaxın məsafədə olacaq
18:06 25.01.2020

55 yaşlı qadın süni göldə boğularaq həyatını itirib - Gəncədə
17:42 25.01.2020

Tovuz rayonunda ev yanıb - FOTOLAR
17:17 25.01.2020

Putinin köməkçisi vəzifəsindən istefa verdi
16:50 25.01.2020

Prezident İlham Əliyev Türkiyədə azərbaycanlı tələbələrin zəlzələ zonasından təxliyəsi barədə tapşırıq verib
16:26 25.01.2020

ÜST dünyanı koronavirusa qarşı hazırlığa çağırıb - Uxan şəhəri ilə bağlı qorxulu xəbərlər yayılır
16:04 25.01.2020

Evdən qızıl oğurlayan şəxs saxlanılıb - İsmayıllıda
15:38 25.01.2020

Türkiyədə zəlzələ nəticəsində həlak olanların sayı 22 nəfərə çatıb - 1030 nəfər xəsarət alıb
15:15 25.01.2020

Sistemli islahatların uğurlu nəticələri - Azərbaycan Korrupsiya Qavrama İndeksində 26 pillə irəliləyib - VİDEO
14:54 25.01.2020

Azərbaycan Prezidenti türkiyəli həmkarına başsağlığı verib
14:30 25.01.2020

Tibb işçilərinin nəzərinə! - Əməkhaqqına əlavələr ediləcək - VİDEO
13:54 25.01.2020

Tovuz rayonunda yol-nəqliyyat hadisəsi baş verib - ÖZƏL - FOTOLAR
13:30 25.01.2020

AMEA-da Rəyasət Heyətinin növbəti iclası keçirilib - Yenilənib - VİDEO
13:03 25.01.2020

“Qarabağ”a yeni transferlə bağlı gözlənilməz xəbərdarlıq
12:37 25.01.2020

İsrail-Azərbaycan münasibətləri - Yeni səfir gələcək planlardan danışdı - VİDEO
12:15 25.01.2020

Azərbaycanın artan nüfuzu - Böyük şirkətlər ölkəmizə maraq göstərir - VİDEO
11:54 25.01.2020

Maşınlarını düzgün yerdə saxlamayan sürücülərdən fərqli addım - VİDEO
11:30 25.01.2020

“Bakı-Moskva: Mədəniyyətlərin dialoqu” - Bakıda mühüm tədbir təşkil edildi - VİDEO
11:07 25.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davosda “Equinor” şirkətinin baş icraçı direktoru ilə görüşüb - Yenilənib - VİDEO
10:42 25.01.2020

Prezident İlham Əliyev Davosda İsveçrənin Montrö şəhərinin meri ilə görüşüb - Yenilənib - VİDEO
10:21 25.01.2020

Ramin Quluzadə Sumqayıt şəhərinin və Xızı rayonunun sakinlərini qəbul edib - VİDEO
10:01 25.01.2020

Türkiyədə 6,8 bal gücündə zəlzələ baş verib - 19 nəfər ölüb, 922 nəfər xəsarət alıb
09:44 25.01.2020

Məhsullarımızın Fransaya ixracı artırılır
20:26 24.01.2020

XİN-dən təhlükəli virusla bağlı xəbərdarlıq - Çinə gedənlərə ehtiyatlı olmaq tövsiyə olunur
20:02 24.01.2020

“Brexit”lə bağlı saziş imzalandı - Avropa İttifaqı ilə Britaniya arasında dostluq qorunacaq
19:41 24.01.2020

Dəniz Baykal xəstəxanaya yerləşdirilib
19:19 24.01.2020

Gürcüstanda güclü qar çətinliklər yaradıb - Məktəb və bağçalar bağlanıb
18:50 24.01.2020

“Azəriqaz”ın rəhbərliyi üç rayonda vətəndaş qəbulu keçirib
18:28 24.01.2020

Qarabağda erməni hərbçilər arasında atışma olub
18:00 24.01.2020

Sabah hava necə olacaq?
17:33 24.01.2020

Çindən Türkiyəyə gələn bütün sərnişinlər xüsusi cihazlarla yoxlanılır
17:07 24.01.2020

Qadağan olunan psixotrop tərkibli dərmanların satışı ilə məşğul olan şəxslər saxlanılıb - VİDEO
16:44 24.01.2020

Bakıda mərkəzi rayonun yaradılması üçün üç qurum bu istiqamətdə işləri davam etdirir - VİDEO
16:18 24.01.2020

Putin özünə yeni köməkçilər təyin etdi
15:56 24.01.2020

Tovuzda minik maşını qatarla toqquşub - ÖZƏL - FOTOLAR
15:31 24.01.2020

Davos İqtisadi Forumunun əhəmiyyəti - Ölkəmizə yeni investorlar cəlb olunacaq - VİDEO
14:54 24.01.2020

Şahzadə ABŞ-ın vitse-prezidentinin əlini sıxmadı - Çarlzın bu rəftarının səbəbi məlum deyil
14:32 24.01.2020

İsrail səfiri ilk mətbuat konfransını keçirdi
14:10 24.01.2020

Şirvan sakini saxlanılıb - Üzərindən 100 qram heroin götürülüb
13:47 24.01.2020

Azərbaycan “2020-ci ilin ən yaxşı ölkələr”i siyahısına düşüb - VİDEO
13:20 24.01.2020

Fevralın 9-na təyin edilmiş parlament seçkilərinə bugünədək 2431 namizəd müraciət edib - VİDEO
12:53 24.01.2020

Sərnişinlər bir ay əvvəldən bilet ala biləcəklər - Yenilənib - VİDEO
12:32 24.01.2020

Polis Biləsuvarda 2 iranlını saxlayıb, 16 kiloqramdan çox narkotik və silah aşkarlanıb - VİDEO
12:08 24.01.2020

Cüdo üzrə "İsrail Qran-Pri"si - Şanslar əldən gedir
11:40 24.01.2020

Binəqədi rayonunda ağacların kəsilməsi faktı qeydə alınıb - VİDEO
11:18 24.01.2020

İş zamanı üç nəfəri elektrik cəryanı vurub
10:55 24.01.2020

İlham Əliyev “Swiss Re” şirkətinin ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə sədri Veronika Skotti ilə görüşüb - Yenilənib - VİDEO
10:32 24.01.2020

ABŞ İRAQDA İŞİD-Ə QARŞI MÜBARİZƏNİ DAYANDIRIB
10:17 24.01.2020

KRALİÇA “BREXİT” QANUNUNU TƏSDİQLƏDİ
09:50 24.01.2020

Qaçqın statusu alan şəxslərə “Yol sənədi” təqdim edilir
09:23 24.01.2020

İlham Əliyevin Davosda “Procter and Gamble Europe” şirkətinin prezidenti Loik Tassel ilə görüşü olub - VİDEO
21:26 23.01.2020

26 ildən sonra kimliyi bilinən şəhid Yevlaxda dəfn edilib - Yenilənib - VİDEO - FOTOLAR
21:05 23.01.2020

İçərişəhərdə qəzalı binalar təmir olunacaq
20:42 23.01.2020

Koronavirusun müalicəsi tapılıb - Virusa yoluxanların sayı 617 nəfərə çatıb
20:19 23.01.2020

Yasamalda ağac avtomobilin üzərinə aşıb
19:51 23.01.2020

Xoruldamaq hansı xəstəlikdən xəbər verir? - VİDEO
19:24 23.01.2020

Zərərvericilərə qarşı mübarizədə yeni üsul - VİDEO
18:49 23.01.2020

Putinin İsrailə rəsmi səfəri başlayıb
18:30 23.01.2020

Narkotik alverçisi və onun müştərisi tutulub
18:08 23.01.2020

Vaqif Şadlinski “Şöhrət” ordeni ilə təltif edildi
17:55 23.01.2020

Cavad Zərif Səudiyyə Ərəbistanının XİN başçısına cavab verib
17:42 23.01.2020

Seçki mübahisələrinin məhkəmə qaydasında həllinə həsr olunan regional seminar-müşavirə keçirilib
16:56 23.01.2020

Xəzərdə suyun səviyyəsi niyə azalır? - VİDEO
16:33 23.01.2020

İlham Əliyevin Davosda İsveçrə Prezidenti Simonetta Sommaruqa ilə görüşüb
16:10 23.01.2020

Kirayə mənzil satışında prosesə yarım saat qalmış sistemdə problem yaranıb - YENİLƏNİB - VİDEO
15:48 23.01.2020

Füzuli rayonunda məcburi köçkün qadınlar üçün biznes sahələri yaradılıb - VİDEO
15:27 23.01.2020

Ali məktəblərə qəbul imtahanlarının vaxtı açıqlanıb - VİDEO
15:06 23.01.2020

Koronavirus təhlükəsi artır - VİDEO
14:44 23.01.2020

Zığ-Hövsan yolunda işlər nə vaxt yekunlaşacaq? - VİDEO
14:20 23.01.2020

Növbədənkənar parlament seçkilərinə hazırlıq davam edir
13:58 23.01.2020

İraq prezidentindən etiraf - Aksiyalarda 600-dən artıq insan öldürülüb
13:35 23.01.2020

Dəm qazı bir nəfərin həyatına son qoyub - 67 yaşlı kişi yataq otağında boğulub
13:13 23.01.2020

Siyahıyaalma davam edir - Proses ilin sonunda başa çatacaq
12:50 23.01.2020

Makron İsrail polislərini kilsədən qovdu
12:25 23.01.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Mixail Qusmanı 70 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib
12:10 23.01.2020

“Sovetski”də söküntü dayandırılıb - İşlərə nə vaxt başlanılacaq? - VİDEO
11:52 23.01.2020

Qarabağ üçün itirilmiş il - Hikmət Hacıyev: “Erməni tərəfi formatı dəyişməyə cəhd etdi” - VİDEO
11:25 23.01.2020

Davos İqtisadi Forumu Azərbaycan üçün böyük gözləntilər vəd edir - VİDEO
11:02 23.01.2020

Bütün xəbərlər