Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi
23215 dəfə oxunub

Bir adam düşünün. Elə bir adam ki, İkinci Dünya müharibəsinin istiqamətini dəyişdirəcək layihəyə imza atmış olsun, minlərlə insanın həyatını qurtarsın, Avropanı faşist işğalından qorumuş olsun. Hətta eyni adam bu gün hamımızın əlinin altındakı kompüterlərin və süni zəkanın təməllərini atmış olsun. Konseptual olaraq ortaya atdığı fikirlər ölümündən illər sonra belə süni zəkadan nano-texnologiyaya, molekulyar biologiyadan riyaziyyata qədər hər sahədə hələ də etibarlıdır, hələ də istifadə olunur. Amma bu fəaliyyətlərinə baxmayaraq, bu adam nə məktəblərdə yad edilib, nə də adı filmlərdə çəkilir. Bax, bu unudulmuş dahinin adı Alan Turinqdir.

XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından olan və kompüter elmlərinin, süni zəkanın atası sayılan Alan Turinq çoxumuzun çox gec eşitdiyi, ya da bəlkə də heç eşitmədiyi addır.

23 iyun 1912-ci ildə Londonda bir oğlan dünyaya göz açır. Bu uşaq sayəsində illər sonra kompüterlər həyatımızın imtinaedilməz parçası halına gələcəkdi, yenə bu uşaq sayəsində İngiltərə İkinci Dünya müharibəsində faşistləri məğlub edəcəkdi və dəniz qüvvələrində döyüşən çox əsgərin həyatı xilas olacaqdı. Dünya tarixini dəyişdirəcək bu uşağın adı Alan Matison Turinq idi.

Hələ kiçik yaşlarından müəllimləri Turinqin olduqca ağıllı, öyrənməyə meylli, xüsusilə də riyaziyyat məsələlərində güclü olduğunu görüblər. O, 14 yaşı olanda Dorsetdə yerləşən Şerborn məktəbinə getməyə başlayır. Məktəbə başlaması tarixi İngiltərədəki 1926-cı il aksiyası ilə üst-üstə düşür. Amma Turinq məktəbin ilk gününə çatmağa əzm göstərir, təkbaşına velosipedlə 100 km pedal çevirir, yolda başına min cür oyun gəlir, lakin məktəbə çata bilir. Özü də vaxtında.

Şerborn Turinqin həyatının dönüş nöqtələrindən biri olacaqdı. Burada əvvəlcə həyatının ilk sevgisi Kristofer Marko ilə qarşılaşır. Turinq dəlicəsinə aşiq olduğu bu həmcinsi sayəsində homoseksual olduğunu başa düşür. Məktəblər bitənə yaxın Markonun vərəmdən ölməsi onun Tanrıya olan inancını sarsıdır və insan təbiətindəki bütün hadisələrin tamamilə təbii səbəbli olduğunu başa düşür.

Şerborndan sonra Kembricə “Kings College”ə gəlir və buranı riyaziyyat üzrə ən uğurlu şagird kimi bitirir. 1936-ci ildə “On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungsproblem” (Nömrələr: Qərar Verme probleminin bir Tətbiqi) məqaləsini yazır. Bu məqalə sonralar kompüter elminin bazası olaraq qəbul ediləcəkdi. Həmin yazıda o, məşhur riyaziyyatçı Kurt Gödelin 1931-ci ildə etdiyi hesablamaları yenidən və daha sadə düsturlara çevirir. Bunları hazırlayarkən hər hansı kompüter alqoritmini süni hazırlamağa yarayan və öz icadı mücərrəd qurğu olan Turinq maşını anlayışını da ortaya çıxır.

“Mexanika” anlayışı Turinq tərəfindən ilk dəfə ortaya qoyulanda ətrafda konkret bir mexanizm yox idi. Maşın iki istiqamətdə sonsuz uzunluqda olduğu fərz edilən və üzərində yazı yazıla bilən kağız lent və bunu oxuya bilən, bir də müəyyən dərəcədə əmrlər yerinə yetirən cədvəldən ibarət idi. Bu anlayış kompüter elmlərinin doğulması üçün ilkin addım idi. Hər nə qədər bu qurğu sadə və primitiv görünsə də, bu gün müasir sistem bloklarının həyata keçirdiyi hər cür hesablama bu maşınla gec-gec də olsa edilə bilərdi.

“King'S College”dən məzun olandan sonra ABŞ-a gedən Turinq 1936-1938 illərdə Princeton Universitetində magistratura oxuyur. Burada Riyaziyyat və kriptologiya (şifrə çözümü) üzərində daha çox işləyir. 1938-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qızğın dövründə İngiltərəyə qayıdır. Qayıdan kimi də İngilis ordusu tərəfindən kriptologiya qrupuna daxil edilir.

Süni zəka haqqında ilk fikirlər və “Eniqma”

Alman hökuməti müharibə zamanı yazışmaları dəyişən şifrəli mesajlardan istifadə edirdi və bu şifrələnmə “Eniqma” adı verilən maşın həyata keçirirdi. Turinq əvvəlcə Alman dəniz qüvvələrinə aid şifrələrin qırılması üçün işləyən kriptoanaliz qrupunun başına keçirilir. Vəzifəsi zamanı Alman şifrələrini qırmaq üçün fərqli üsullar inkişaf etdirir və “Eniqma” cihazı tərəfindən həmin şifrələri qırmağa yarayan “Bombe” adlı bir elektromexanik maşınının dizaynına kömək edir. Rəqəmsal kompüterlərin atası hesab olunan Bombelər faşistlərin şifrəli mesajlarını aşkara çıxarmaqla faşist Almaniyası qarşısında çox böyük üstünlüyə rəvac verir. Turinqin bu kəşfi sayəsində çox adamın həyatı xilas edilir və müharibənin istiqaməti faşistlərin əleyhinə çevrilir.

Turinq müharibədən sonra beynindəki riyazi məntiq mənşəli fikirləri kriptologiyaya tətbiq edərkən əldə etdiyi təcrübə və daha əvvəldən qazandığı təcrübələrlə elektron məlumatları birləşdirir və ilk müasir kompüter dizaynı üzərində işə başlayır. İlk planlarına London Milli Fizika Laboratoriyası tərəfindən icazə verilsə də, dizaynı eyni dövrdə kompüter elmi üzərinə çalışan Amerika layihə qruplarının fikirlərinin kölgəsində qalır. Çünki Turinqin müharibə illərində qazandığı müvəffəqiyyətli fikirləri hələ “çox gizli” status altında inkişaf edirdi. Və elmi yazıların ilk ağıla gələn mövzusu idi.

Qarşısına çıxan məhdudiyyətlərlə kriz keçirən Turinq sənaye, ya da ticarət layihələrindən vaz keçərək yenidən süni zəka üzərində işə başlayır. Bir tərəfdən də beynini rahatlaşdırmaq üçün hər gün uzun məsafələr qaçmağa başlayır. Hər işə özünü sonuna qədər təslim edən bu qəribə adam stress atmaq üçün başladığı qaçmaq işini o qədər inkişaf etdirir ki, 1947-ci ildə “Walton Atletik” klubunda qatıldığı marafonu 2 saat 46 dəqiqə 3 saniyədə tamamlayır. 1948-ci il olimpiadası marafonunda isə qızıl medalı, eyni məsafəni Turinqdən sadəcə 11 dəqiqə daha qısa müddətdə bitirən idmançı qazanır.

1948-ci ildə Mançester Universitetində işə başlayan Turinq burada qeyri-adi davranışları ilə diqqət çəkir. Allergiyaya olduğu üçün velosipedə minərkən qaz maskası taxır, qəhvə fincanı oğurlanmasın deyə onu qızdırıcı zəncirlə bağlayır, ürəyi sıxılanda 40 km qaçıb gələn bu adam bütün qəribəliklərinə baxmayaraq, dövrünə görə çox dahi fikirlər irəli sürürdü. 1949-ci ildə “Kompüter mexanizmi və Zəka” adlı məşhur məqaləsini yazır. Bu məqalədə xüsusilə süni zəka mövzularına toxunan Turinq bir maşının “ağıllı” sayılması üçün lazım olan standartları təyin edən təcrübə hazırlayır. “Turinq testi” adı verilən bu test maşının qarşısındakı təcrübənin görmədən ünsiyyət yaradan prosesin  maşın, yoxsa insan olduğunu müəyyən edir. Təcrübə qarşısındakının maşın olduğunu anlamasa, maşının bir növ “düçünmək” qabiliyyət olduğu aşkar olur. Bu gün əsası Turinq testinə gedib çıxan və “CAPTCHA” adlı tətbiq internetdəki istifadəçilərin insane, yoxsa robot olduğunu anlamaqda istifadə edilir.

Turinq həyatının son illərində riyazi biologiya üzərində işləyir.

Göydən üç alma düşür…

1952-ci ildə evinə oğru girən Turinq polisə verdiyi ifadəsində homoseksual olduğunu açıq-aydın deyir. Həmin illərdə İngiltərədə homoseksualizm cinayət sayılırdı. 1952-ci ildə homoseksual olduğu üçün “əxlaqsızlıq” qanunu ilə uzun müddət həbsə məhkum edilən Turinqə kimyəvi yolla xədim edilmə seçimi verilir. Xədim edilməyi seçən Turinqə məhkəmə qərarı ilə yüksək dozada qadınlıq hormonları yeridilir. Bu müalicə nəticəsində onun cinsi istəkləri yox olur, sinəsi böyüyür. Lakin bəlkə də özü üçün ən əhəmiyyətli olan düşünmək bacarığı da bununla iflas edir. Yenilikçi və qeyri-adi Turinq günbəgün yox olmağa başlayır.

O illərdə homoseksual olmağın və bunu açıqca deməyin cəzası ağır idi. Həm də mərhəmətsiz. Bədənindəki və zehnindəki dəyişikliklər azmış kimi bir də İngilis gizli xidməti Turinqi izləməyə başlayır. Homoseksual olduğu üçün daha etibarsız, şantaja daha açıq olduğunu düşünürlər. Hər hərəkəti izlənilir, hesabatlar və s. Bununla da hər kəs İkinci Dünya müharibəsində minlərlə insanın həyatını xilas edən Turinqi unudur. Yavaş-yavaş dostları azalır, evinə gedib-gələnlər yox olur.

1954-ci ildə, 42-ci ad günündən bir neçə həftə əvvəl evində ölü tapılır. Elə öldüyü yerin baş tərəfində yarısı dişlənmiş alma tapılır. Yarılmadan sonra onun ölüm səbəbi məlum olur. Sionid vasitəsilə intihar etmişdi. Əldə olunan məlumatlara görə, sionidi əvvəlcə həmin almaya yeridib, quruyandan sonra isə yeyib.

Fərdi seçimləri üzündən mühakimə olunan, qarşılaşdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərə görə, intihar edən Alan Turinq öləndə sadəcə 41 yaşı var idi. O günə qədər ortaya qoyduğu fikirlər kompüter və süni zəka haqqında müasir dünya üçün böyük cığır açmışdı. Bəlkə də yaşasaydı, elm və insanlığa daha çox kömək edəcəkdi. Amma ictimai dözümsüzlük bu dahini aramızdan çox erkən yaşda ayırdı.

Nərgiz Nənə

 

BUNU DA OXU

Roy Kin milli yığmamıza başçılıq edə bilər? - AFFA-dan açıqlama
Yük yerində sərnişin keçirməyə cəhd olundu - VİDEO
DSMF-nin vəzifəli şəxsləri saxlanıldı - VİDEO
Qapalı məkanlarda diqqətli olaq - VİDEO
Ağdaşda 50 nəfərdən artıq şəxs xüsusi karantin qaydalarını belə pozub - VİDEO
Xəbər lenti

Büdcə müzakirələri başa çatdı - Millət vəkilləri qanunları təsdiqlədi
21:50 07.08.2020

Sosial rifaha dəstək - Şəhid ailələri, qarabağ əlilləri mənzil və avtobillərlə təmin edilir
21:48 07.08.2020

Virusun 2-ci dalğası ola bilər? - Dünya ölkələri həyəcan təbili çalır. Iı dalğadan necə qoruna bilərik?
21:36 07.08.2020

30 kq narkotik maddə dövriyyədən çıxarıldı - Heroinin İrandan gətirildiyi bildirilir
21:21 07.08.2020

İmtahanların 2-ci mərhələsinin qrafiki açıqlandı - 13 və 14 avqustda keçiriləcək
20:39 07.08.2020

Xəzər dənizi çirkləndirənlərə xəbərdarlıq edildi - Vaxt var ikən təmizləyici qurğuları quraşdırın
20:26 07.08.2020

Prezident İlham Əliyev Sərəncam imzaladı
20:14 07.08.2020

Yeni dərinləşmiş islahatlar paketi - Prezident iqtisadiyyatda “Liberallaşma” düyməsinə basdı
19:54 07.08.2020

Büdcə müzakirələri başa çatdı - Millət vəkilləri 6 qanunu təsdiqlədi
19:21 07.08.2020

Suya qənaət edən ağıllı idarəetmə sistemi - Sistem vasitəsilə insan əməyi minimuma endirilir
18:58 07.08.2020

190 manat yaxın günlərdə veriləcək - 5 milyona yaxın insan geniş sosial paketlə əhatə edilib
18:21 07.08.2020

Sumqayıtda zavodda baş verən yanğın söndürülüb - Yanğının təmir işləri zamanı yarandığı ehtimal olunur
17:56 07.08.2020

Bill Qeytsdən qorxulu xəbər - Koronavirusdan da qorxunc fəlakət gözlənilir
17:21 07.08.2020

Türkiyədə karantin yenidən tətbiq olundu - Virusa yoluxma halları artıb
16:58 07.08.2020

Virusa yoluxanların sayı 19 milyon 281 mini ötüb - Epidemiya qurbanlarının sayı 718 mindən çoxdur
16:21 07.08.2020

Beyrut partlayışında ölənlərin sayı 154-ə çatıb - Hökumət əleyhinə etirazlar başladı
15:54 07.08.2020

Serbiya Prezidenti Aleksandr Vuçiç Prezident İlham Əliyevə zəng edib
15:36 07.08.2020

Əksər xəstəxanalarda 50% ştat yeri boşdur - Yaşı 65-ə çatan həkimlərin pensiyaya çıxması düzgün deyil
15:14 07.08.2020

Baş nazirdən açıqlama - “Yumuşalma proseslərinə hazırlıq görülür”
14:54 07.08.2020

Bölgələr üzrə koronavirusa yoluxma statistikası - Ən çox yoluxma halları paytaxt ərazisindədir
14:21 07.08.2020

Cəlilabadda meşə massivində dəhşətli yanğın - Külək yanğının yayılmasına səbəb olub
22:58 06.08.2020

“Polad Həşimov küçəsi” - General-mayor Polad Həşimovun xatirəsi əbədiləşdirilir
22:14 06.08.2020

Gəncədə 15 mənzil təqdim olundu - Şəhid ailələrinə və müharibə əlillərinə mənzil verildi
21:58 06.08.2020

"Kəlbəcər” neftdaşıyan tankeri suya salınıb - Tankerin xarici sularda istismarı nəzərdə tutulur
21:36 06.08.2020

144 nəfər koronovirusa yoluxdu - 435 nəfər sağaldı, 3 nəfər vəfat etdi
20:21 06.08.2020

Müdafiə Nazirliyi valideynlərə müraciət etdi - Andıçmə mərasiminə gəlməyin!
18:54 06.08.2020

Sereloji testlərin əhəmiyyəti - “Koronovirusla müabirəzədə vacib metoddur”
18:36 06.08.2020

Koronavirusla mübarizədə növbəti addım - İtaliyalı həkimlər Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasında olublar
18:21 06.08.2020

Yaşıllıqlar qrunt suları ilə sulanacaq - Metropolitenin tunellərindəki qrunt sularından istifadə ediləcək
17:54 06.08.2020

Prezident İlham Əliyev Sərəncam imzaladı
17:36 06.08.2020

AQTA çağırış etdi - İctimai iaşə müəsissələrinin qarşısına lövhələr qoyulmalıdır
17:12 06.08.2020

40 nəfər qaydaları pozub, lerikə istirahətə getdi - Avtobus sürücüsü və 26 sərnişin cərimələndi
16:54 06.08.2020

Sakinlərin 30 ildən sonra arzuları çin oldu - İkinci Alatavaya asfalt çəkildi
16:36 06.08.2020

Sosial rifaha dəstək - Bu tədbirlər 5 milyona yaxın vətəndaşı əhatə edir
16:26 06.08.2020

İncəsənət xadimləri vətəndaşlara çağırış etdi - “Çətin günün ömrü az olar”
16:14 06.08.2020

Zaqatalada bədbəxt hadisə - Fəhlənin qolu amputasiya olundu
15:51 06.08.2020

Ölkəmizdə keçirilən Azərbaycan-Türkiyə birgə genişmiqyaslı döyüş atışlı taktiki təlimlərinin növbəti mərhələsi icra olunub
15:36 06.08.2020

Bolqarıstanda Qaragin Njde “sevgisi” - “Bu faktı Avropa xalqları etirazla qarşılamalıdır”
15:26 06.08.2020

Azərbaycanda ordu-xalq birliyi - “Könüllü ordu sıralarına yazılmaq xalqın inamının göstəricisidir”
15:14 06.08.2020

Hiroşimada xatirə mərasimi təşkil olunub - Atom bombalarının müharibədə istifadəsindən 75 il ötür
14:52 06.08.2020

Prezident İlham Əliyev videoformatda müşavirə keçirib
14:36 06.08.2020

Hərbi qulluqçuların pensiyaları necə olacaq? - Əmək pensiyalarına dəyişikliklər edilməsi müzakirə olunur
14:21 06.08.2020

Millət vəkilləri ticarət mərkəzlərinin açılmasını təklif edir - “Sərt karantin rejimi yumuşaldılmalıdır”
13:54 06.08.2020

Asayişi pozanlar barədə həbs tədbiri seçildi - İki qurum birgə istintaq-əməliyyat qrupu yaratdı
13:21 06.08.2020

Fuad Qəhrəmanlının vəkili açıqlama verdi - “Zorakılığa məruz qalması xəbəri yalandır”
12:54 06.08.2020

Virusa yoluxanların sayı 18 milyon 999 mini ötüb - Epidemiya qurbanlarının sayı 711 mindən çoxdur
12:36 06.08.2020

Belçikada yenidən karantin ola bilər - Koronavirusun ikinci dalğası gözlənilir
12:12 06.08.2020

Əfqanıstanda koronavirusun ikinci dalğası xəbərdarlığı edildi - 10 milyon insan virusa yoluxub
11:54 06.08.2020

Beyrutda ölənlərin sayı 137 nəfərə çatıb - Yaralıların sayı 5 mini ötüb, onlarla insan itkin düşüb
11:36 06.08.2020

Çində “Bunya virus” - 60 nəfər virusa yoluxub, 7 nəfər ölüb
11:21 06.08.2020

Nəqliyyatda süni sıxlıq yaradan daşıyıcılar var - Onlara qarşı sərt tədbir görüləcək
10:58 06.08.2020

Qazaxıstandan daha 18 azərbaycanlı təxliyyə edildi - Onlar gəmi vasitəsi ilə yola salınıb
10:36 06.08.2020

“TRT Arabi” də erməni təxribatından bəhs edildi - Ermənistanın son təxribatlarından bəhs edən sujet yayımlandı
10:21 06.08.2020

Ölkəmizdə keçirilən Azərbaycan-Türkiyə birgə genişmiqyaslı döyüş atışlı taktiki təlimlərinin növbəti mərhələsi icra olunub
23:59 05.08.2020

Prezident İlham Əliyev Livan Respublikasının Prezidenti Mişel Aunaya başsağlığı məktubu göndərib
23:50 05.08.2020

Dövlət dəstəyi davam edir - 109 şəhid ailəsi və Qarabağ müharibəsi əlillərinə mənzillər verildi
23:45 05.08.2020

Onlayn yolla narkotik maddə alveri - Şəbəkəni idarə edən iran vətəndaşı olub
23:36 05.08.2020

Mübahisə zəminində paytaxt sakini qətlə yetirildi - Hadisəni törətməkdə şübhəli bilinən şəxs saxlanılıb
23:29 05.08.2020

Olimpiya kompleksləri xəstəxanaya çevrildi - İki Olimpiya kompleksinə koronaviruslu xəstələr yerləşdiriləcək
23:21 05.08.2020

“Koronavirus bəlasından hələ qurtulmamışıq” - “Həmrəy olub, qaydalara əməl edək”
23:14 05.08.2020

“Turaz Qartalı – 2020” - Taktiki uçuş təlimləri davam edir
22:58 05.08.2020

Kütləvilik daha çox yoluxmaya səbəb ola bilər - “Toylara qoyulan məhdudiyyət boşuna deyil”
22:41 05.08.2020

193 nəfər koronovirusa yoluxdu - 492 nəfər sağaldı, 3 nəfər vəfat etdi
22:36 05.08.2020

Ermənistanın tükənməyən uğursuzluqları - Müdafiə nazirliyində vəzifəli şəxslər hansı səbəbdən azad edilir?
22:26 05.08.2020

Ölkədə tütünçülüyün inkişafı davam etdirilir - 800 tonadək quru tütün məhsulu istehsal ediləcək
22:14 05.08.2020

Sahibkarlara dəstəyin 2-ci mərhələsi başlayır - Avqust-sentyabr aylarında 250 manat ödəniləcək
21:58 05.08.2020

Fransız alimlərdən COVİD-19 açıqlaması - Ölkə ikinci dalğa ilə qarşılaşacaq
21:36 05.08.2020

Böyük Britaniya alimlərdən xəbərdarlıq - İngiltərədə güclü ikinci COVİD-19 dalğası gözlənilir
21:26 05.08.2020

Koronavirus təxminən 1 milyard tələbə və məktəbli üçün təhsil prosesini tamamilə pozub
21:21 05.08.2020

Almaniya ikinci dalğanın başlanğıcındadır - İnfeksiyanın yayılmasının səbəbləri araşdırılır
21:12 05.08.2020

Yaponiyada virusa yoluxanların sayı sürətlə artır - Aiçi prefekturasında fövqaladə vəziyyət rejimi elan olunub
20:59 05.08.2020

Sosialyönümlü siyasət davam etdirilir - Sosial sahədə ödəmələr 3 milyondan çox vətəndaşı əhatə edib
20:47 05.08.2020

Sərhədçilər əməliyyat keçirtdi - Şübhəli avtomobildən 23 kiloqram narkotik maddə tapıldı
20:36 05.08.2020

Ezamiyyə vərəqi əsasında rayona getmək mümkündür - Ezamiyyələr icaze.e-gov.az portalından alınır
20:26 05.08.2020

Rezidenturaya qəbul imtahanı keçirildi - İmtahanda iştirak üçün 1525 nəfər ərizə təqdim edib
20:14 05.08.2020

Göyçayda mal-qara oğurlayan şəxslər saxlanıldı - 5 min manatlıq heyvanlar 1300 manata satılıb
19:54 05.08.2020

Kürdəmirdə polis əməliyyat keçirdi - 28 kq-dan çox marexuana saxlanıldı
19:21 05.08.2020

Tovuzda yol qəzası - 11 yaşlı piyadanı avtomobil vurdu
18:54 05.08.2020

Beyrutda ölənlərin sayı 100-ü ötdü - Terror aktı, yoxsa, məsuliyyətsizlik?
18:21 05.08.2020

Millət vəkilləri təklif etdilər - Məktəb və ticarət mərkəzləri açılsın
17:58 05.08.2020

Bütün xəbərlər