Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi
23255 dəfə oxunub

Bir adam düşünün. Elə bir adam ki, İkinci Dünya müharibəsinin istiqamətini dəyişdirəcək layihəyə imza atmış olsun, minlərlə insanın həyatını qurtarsın, Avropanı faşist işğalından qorumuş olsun. Hətta eyni adam bu gün hamımızın əlinin altındakı kompüterlərin və süni zəkanın təməllərini atmış olsun. Konseptual olaraq ortaya atdığı fikirlər ölümündən illər sonra belə süni zəkadan nano-texnologiyaya, molekulyar biologiyadan riyaziyyata qədər hər sahədə hələ də etibarlıdır, hələ də istifadə olunur. Amma bu fəaliyyətlərinə baxmayaraq, bu adam nə məktəblərdə yad edilib, nə də adı filmlərdə çəkilir. Bax, bu unudulmuş dahinin adı Alan Turinqdir.

XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından olan və kompüter elmlərinin, süni zəkanın atası sayılan Alan Turinq çoxumuzun çox gec eşitdiyi, ya da bəlkə də heç eşitmədiyi addır.

23 iyun 1912-ci ildə Londonda bir oğlan dünyaya göz açır. Bu uşaq sayəsində illər sonra kompüterlər həyatımızın imtinaedilməz parçası halına gələcəkdi, yenə bu uşaq sayəsində İngiltərə İkinci Dünya müharibəsində faşistləri məğlub edəcəkdi və dəniz qüvvələrində döyüşən çox əsgərin həyatı xilas olacaqdı. Dünya tarixini dəyişdirəcək bu uşağın adı Alan Matison Turinq idi.

Hələ kiçik yaşlarından müəllimləri Turinqin olduqca ağıllı, öyrənməyə meylli, xüsusilə də riyaziyyat məsələlərində güclü olduğunu görüblər. O, 14 yaşı olanda Dorsetdə yerləşən Şerborn məktəbinə getməyə başlayır. Məktəbə başlaması tarixi İngiltərədəki 1926-cı il aksiyası ilə üst-üstə düşür. Amma Turinq məktəbin ilk gününə çatmağa əzm göstərir, təkbaşına velosipedlə 100 km pedal çevirir, yolda başına min cür oyun gəlir, lakin məktəbə çata bilir. Özü də vaxtında.

Şerborn Turinqin həyatının dönüş nöqtələrindən biri olacaqdı. Burada əvvəlcə həyatının ilk sevgisi Kristofer Marko ilə qarşılaşır. Turinq dəlicəsinə aşiq olduğu bu həmcinsi sayəsində homoseksual olduğunu başa düşür. Məktəblər bitənə yaxın Markonun vərəmdən ölməsi onun Tanrıya olan inancını sarsıdır və insan təbiətindəki bütün hadisələrin tamamilə təbii səbəbli olduğunu başa düşür.

Şerborndan sonra Kembricə “Kings College”ə gəlir və buranı riyaziyyat üzrə ən uğurlu şagird kimi bitirir. 1936-ci ildə “On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungsproblem” (Nömrələr: Qərar Verme probleminin bir Tətbiqi) məqaləsini yazır. Bu məqalə sonralar kompüter elminin bazası olaraq qəbul ediləcəkdi. Həmin yazıda o, məşhur riyaziyyatçı Kurt Gödelin 1931-ci ildə etdiyi hesablamaları yenidən və daha sadə düsturlara çevirir. Bunları hazırlayarkən hər hansı kompüter alqoritmini süni hazırlamağa yarayan və öz icadı mücərrəd qurğu olan Turinq maşını anlayışını da ortaya çıxır.

“Mexanika” anlayışı Turinq tərəfindən ilk dəfə ortaya qoyulanda ətrafda konkret bir mexanizm yox idi. Maşın iki istiqamətdə sonsuz uzunluqda olduğu fərz edilən və üzərində yazı yazıla bilən kağız lent və bunu oxuya bilən, bir də müəyyən dərəcədə əmrlər yerinə yetirən cədvəldən ibarət idi. Bu anlayış kompüter elmlərinin doğulması üçün ilkin addım idi. Hər nə qədər bu qurğu sadə və primitiv görünsə də, bu gün müasir sistem bloklarının həyata keçirdiyi hər cür hesablama bu maşınla gec-gec də olsa edilə bilərdi.

“King'S College”dən məzun olandan sonra ABŞ-a gedən Turinq 1936-1938 illərdə Princeton Universitetində magistratura oxuyur. Burada Riyaziyyat və kriptologiya (şifrə çözümü) üzərində daha çox işləyir. 1938-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qızğın dövründə İngiltərəyə qayıdır. Qayıdan kimi də İngilis ordusu tərəfindən kriptologiya qrupuna daxil edilir.

Süni zəka haqqında ilk fikirlər və “Eniqma”

Alman hökuməti müharibə zamanı yazışmaları dəyişən şifrəli mesajlardan istifadə edirdi və bu şifrələnmə “Eniqma” adı verilən maşın həyata keçirirdi. Turinq əvvəlcə Alman dəniz qüvvələrinə aid şifrələrin qırılması üçün işləyən kriptoanaliz qrupunun başına keçirilir. Vəzifəsi zamanı Alman şifrələrini qırmaq üçün fərqli üsullar inkişaf etdirir və “Eniqma” cihazı tərəfindən həmin şifrələri qırmağa yarayan “Bombe” adlı bir elektromexanik maşınının dizaynına kömək edir. Rəqəmsal kompüterlərin atası hesab olunan Bombelər faşistlərin şifrəli mesajlarını aşkara çıxarmaqla faşist Almaniyası qarşısında çox böyük üstünlüyə rəvac verir. Turinqin bu kəşfi sayəsində çox adamın həyatı xilas edilir və müharibənin istiqaməti faşistlərin əleyhinə çevrilir.

Turinq müharibədən sonra beynindəki riyazi məntiq mənşəli fikirləri kriptologiyaya tətbiq edərkən əldə etdiyi təcrübə və daha əvvəldən qazandığı təcrübələrlə elektron məlumatları birləşdirir və ilk müasir kompüter dizaynı üzərində işə başlayır. İlk planlarına London Milli Fizika Laboratoriyası tərəfindən icazə verilsə də, dizaynı eyni dövrdə kompüter elmi üzərinə çalışan Amerika layihə qruplarının fikirlərinin kölgəsində qalır. Çünki Turinqin müharibə illərində qazandığı müvəffəqiyyətli fikirləri hələ “çox gizli” status altında inkişaf edirdi. Və elmi yazıların ilk ağıla gələn mövzusu idi.

Qarşısına çıxan məhdudiyyətlərlə kriz keçirən Turinq sənaye, ya da ticarət layihələrindən vaz keçərək yenidən süni zəka üzərində işə başlayır. Bir tərəfdən də beynini rahatlaşdırmaq üçün hər gün uzun məsafələr qaçmağa başlayır. Hər işə özünü sonuna qədər təslim edən bu qəribə adam stress atmaq üçün başladığı qaçmaq işini o qədər inkişaf etdirir ki, 1947-ci ildə “Walton Atletik” klubunda qatıldığı marafonu 2 saat 46 dəqiqə 3 saniyədə tamamlayır. 1948-ci il olimpiadası marafonunda isə qızıl medalı, eyni məsafəni Turinqdən sadəcə 11 dəqiqə daha qısa müddətdə bitirən idmançı qazanır.

1948-ci ildə Mançester Universitetində işə başlayan Turinq burada qeyri-adi davranışları ilə diqqət çəkir. Allergiyaya olduğu üçün velosipedə minərkən qaz maskası taxır, qəhvə fincanı oğurlanmasın deyə onu qızdırıcı zəncirlə bağlayır, ürəyi sıxılanda 40 km qaçıb gələn bu adam bütün qəribəliklərinə baxmayaraq, dövrünə görə çox dahi fikirlər irəli sürürdü. 1949-ci ildə “Kompüter mexanizmi və Zəka” adlı məşhur məqaləsini yazır. Bu məqalədə xüsusilə süni zəka mövzularına toxunan Turinq bir maşının “ağıllı” sayılması üçün lazım olan standartları təyin edən təcrübə hazırlayır. “Turinq testi” adı verilən bu test maşının qarşısındakı təcrübənin görmədən ünsiyyət yaradan prosesin  maşın, yoxsa insan olduğunu müəyyən edir. Təcrübə qarşısındakının maşın olduğunu anlamasa, maşının bir növ “düçünmək” qabiliyyət olduğu aşkar olur. Bu gün əsası Turinq testinə gedib çıxan və “CAPTCHA” adlı tətbiq internetdəki istifadəçilərin insane, yoxsa robot olduğunu anlamaqda istifadə edilir.

Turinq həyatının son illərində riyazi biologiya üzərində işləyir.

Göydən üç alma düşür…

1952-ci ildə evinə oğru girən Turinq polisə verdiyi ifadəsində homoseksual olduğunu açıq-aydın deyir. Həmin illərdə İngiltərədə homoseksualizm cinayət sayılırdı. 1952-ci ildə homoseksual olduğu üçün “əxlaqsızlıq” qanunu ilə uzun müddət həbsə məhkum edilən Turinqə kimyəvi yolla xədim edilmə seçimi verilir. Xədim edilməyi seçən Turinqə məhkəmə qərarı ilə yüksək dozada qadınlıq hormonları yeridilir. Bu müalicə nəticəsində onun cinsi istəkləri yox olur, sinəsi böyüyür. Lakin bəlkə də özü üçün ən əhəmiyyətli olan düşünmək bacarığı da bununla iflas edir. Yenilikçi və qeyri-adi Turinq günbəgün yox olmağa başlayır.

O illərdə homoseksual olmağın və bunu açıqca deməyin cəzası ağır idi. Həm də mərhəmətsiz. Bədənindəki və zehnindəki dəyişikliklər azmış kimi bir də İngilis gizli xidməti Turinqi izləməyə başlayır. Homoseksual olduğu üçün daha etibarsız, şantaja daha açıq olduğunu düşünürlər. Hər hərəkəti izlənilir, hesabatlar və s. Bununla da hər kəs İkinci Dünya müharibəsində minlərlə insanın həyatını xilas edən Turinqi unudur. Yavaş-yavaş dostları azalır, evinə gedib-gələnlər yox olur.

1954-ci ildə, 42-ci ad günündən bir neçə həftə əvvəl evində ölü tapılır. Elə öldüyü yerin baş tərəfində yarısı dişlənmiş alma tapılır. Yarılmadan sonra onun ölüm səbəbi məlum olur. Sionid vasitəsilə intihar etmişdi. Əldə olunan məlumatlara görə, sionidi əvvəlcə həmin almaya yeridib, quruyandan sonra isə yeyib.

Fərdi seçimləri üzündən mühakimə olunan, qarşılaşdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərə görə, intihar edən Alan Turinq öləndə sadəcə 41 yaşı var idi. O günə qədər ortaya qoyduğu fikirlər kompüter və süni zəka haqqında müasir dünya üçün böyük cığır açmışdı. Bəlkə də yaşasaydı, elm və insanlığa daha çox kömək edəcəkdi. Amma ictimai dözümsüzlük bu dahini aramızdan çox erkən yaşda ayırdı.

Nərgiz Nənə

 

BUNU DA OXU

Elza Seyidcahan koronavirusa şeir oxudu - "Bağ mövsümü"ndə - VİDEO
Dərslikdə erməni bayrağı iddiası - Təhsil nazirliyi açıqlama yaydı - Yenilənib - VİDEO
"Vine Şou" - Sabah - ATV-də - VİDEO
Səyyar sənəd qəbuluna başlanılıb
Ermənistan yeni müharibəyə hazırlaşır - Yenilənib - VİDEO
Xəbər lenti

Elza Seyidcahan koronavirusa şeir oxudu - "Bağ mövsümü"ndə - VİDEO
11:46 22.09.2020

Düşmən bizi provakasiyaya çəkir - VİDEO
11:23 22.09.2020

BMT-nin 75 illiyinə həsr edilmiş iclas keçirilib - VİDEO
11:00 22.09.2020

Dərslikdə erməni bayrağı iddiası - Təhsil nazirliyi açıqlama yaydı - Yenilənib - VİDEO
10:40 22.09.2020

Ehtiyyatda olan hərbçilərin təlimi başladı - Yenilənib - VİDEO
10:17 22.09.2020

"Vine Şou" - Sabah - ATV-də - VİDEO
09:55 22.09.2020

Prezident İlham Əliyev Ermənistanın işğalçı siyasətini, məkrli oyunlarını mütəmadi olaraq ifşa edir
18:10 21.09.2020

Prezident İlham Əliyevin fərmanı ilə “İşsizlikdən sığorta haqqında” qanuna dəyişikliklər təsdiq edilib.
17:46 21.09.2020

Artıq kişilərin pensiya yaşı artırılmayacaq - Qadınlar daha erkən pensiyaya çıxa bilər
17:28 21.09.2020

Rüsumsuz mallara limit tətbiqi - Yeni qaydalar sentyabrın 24-dən qüvvəyə minəcək
16:23 21.09.2020

Bu il baytarlıq klinikası istifadəyə veriləcək - Heyvanları əməliyyat da etmək mümkün olacaq
15:57 21.09.2020

Düşmənin müharibə cəhdləri - Rəsmi irəvan növbəti provakasiyalara əl atır
15:25 21.09.2020

Zəbt olunan yol - Antisanitar vəziyyətdə meyvə-tərəvəz satışı həyata keçirilir
15:22 21.09.2020

Taksilər həftə sonu qiymətləri süni şəkildə qaldırır - Yenilənib - VİDEO
15:16 21.09.2020

Hərbi qulluqçumuz şəhid olub - “Cinayətin məsuliyyətini ermənistan hərbi siyasi rəhbərliyi daşıyır”
14:52 21.09.2020

Əmircan qəsəbəsi yeni görkəm alır - Tarix və müasirlik yeni formada təqdim olunacaq
14:25 21.09.2020

Toylar başlaya bilər - Şadlıq evlərində yerlər artıq dolub
14:05 21.09.2020

Gömrük əməliyyatı keçirilib - Dərman, mobil telefon və kosmetik vasitələr müsadirə edilib
13:35 21.09.2020

DÜNYA ÜZRƏ VİRUSA YOLUXANLARIN SAYI 31 MİLYONU ÖTDÜ
13:00 21.09.2020

Səyyar sənəd qəbuluna başlanılıb
12:35 21.09.2020

QARDAŞ BACINI ODLU SİLAHLA QƏTLƏ YETİRDİ
12:12 21.09.2020

"QARABAĞ"DAN NÖVBƏTİ MƏĞLUBİYYƏT
11:50 21.09.2020

Ermənistan yeni müharibəyə hazırlaşır - Yenilənib - VİDEO
11:29 21.09.2020

Neftçi peşəsi - Fədakarlıq və tərəqqinin təcəssümü - VİDEO
10:42 21.09.2020

Prezident İlham Əliyev Ermənistanın danışıqlar prosesini pozduğunu bildirib - Yenilənib - VİDEO
10:21 21.09.2020

26 il öncə imzalanan uğurlu müqavilə - “Əsrin Müqaviləsi” Azərbaycanın neft strategiyasının əsasını qoydu - Yenilənib - VİDEO
09:58 21.09.2020

Abituriyentlərin nəzərinə - İxtisas seçiminin vaxtı uzadıldı
20:52 20.09.2020

Sabirabadda yeznə qaynını güllələdi - Hadisə ov zamanı baş verib
20:05 20.09.2020

ABŞ İrana qarşı sanksiyaları bərpa etdi - Pompeo Tehrana kömək edəcək ölkələri də hədələdi
18:22 20.09.2020

Taksilər həftə sonu tarifi - Qiymətlər süni şəkildə qaldırılır
17:49 20.09.2020

Qanada faciə - Avtobus çaya düşdü, 8 futbolçu həyatını itirdi
17:22 20.09.2020

Putin yeni silahlar barədə danışdı - “Belə silahlardan hələ heç kimdə yoxdur”
16:48 20.09.2020

Trampa sui-qəsd - “Ağ Ev”ə zəhərli risin maddəsi göndərildi
16:15 20.09.2020

ABŞ-da növbəti polis zorakılığı - 50-dən çox aksiya iştirakçısı saxlanıldı
15:45 20.09.2020

Salyanda Ələt-Astara yolunda qəza - 2 nəfər xəsarət aldı
15:26 20.09.2020

Qubada bir gündə eyni kənddə bir neçə yanğın - Ot bağlamaları yandı
14:24 20.09.2020

146 nəfər koronovirusa yoluxdu - 154 nəfər sağaldı, 1 nəfər vəfat etdi
13:23 20.09.2020

"Sumqayıt"dan ikinci qələbə - "Səbail" yenə məğlub oldu
12:18 20.09.2020

Aida İmanquliyevanın xatirə günüdür - Yaddaşlarda xoş izlər buraxan görkəmli şərqşünas alim
20:55 19.09.2020

Prezident İlham Əliyev Heydər Əliyev adına Bakı dərin özüllər zavodunda “Abşeron” yatağının dəniz əməliyyatlarının təməlqoyma mərasimində iştirak edib
20:15 19.09.2020

Dünya üzrə virusa yoluxanların sayı artır - 957 mindən çox insan virusun qurbanı olub
18:51 19.09.2020

Madriddə virusa yoluxma halları artır - Yenidən məhdudiyyətlər tətbiq olunacaq
18:19 19.09.2020

Koronavirusun beyinə dağıdıcı təsiri - COVİD-19-un ən çox rast gəlinən nevroloji nəticələri
17:48 19.09.2020

Türkiyədə yatağı ilə birlikdə uçan paraşütçü - Paraşütçü “Kleopatra” çimərliyinə eniş etdi
17:17 19.09.2020

Bazarlarda virus təhlükəsi - Karonavirus infeksiyasının yayılma risqi bazarlarda yüksəkdir
16:42 19.09.2020

Avtomobil detalları oğurlayan şəxs yaxalandı - O oğurladığı dəyərindən dəfələrlə ucuz satıb
15:41 19.09.2020

Bibiheybət yeni görkəmdə - Əsas məqsəd sakinlərin rifahını yaxşılaşdırmaq və qəsəbənin tarixini qorumaqdır
14:39 19.09.2020

Tofiq Yaqublu barəsində humanist qərar - Azərbaycan dövləti insan həyatını ən ali dəyər kimi qiymətləndirir
12:33 19.09.2020

Koronavirusa yoluxanların sayı 30 milyon 300 mini ötüb
12:54 18.09.2020

BELARUS İKİ ÖLKƏ İLƏ SƏRHƏDLƏRİ BAĞLAYIR
12:30 18.09.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi “Instagram” səhifəsində Milli Musiqi Günü ilə bağlı paylaşım edib
12:07 18.09.2020

Eynək taxmaq koronavirusa beş dəfə yoluxma riskini azalda bilər
11:56 18.09.2020

Azərbaycanın “Avroviziya-2021”də iştirakı təsdiqləndi
11:33 18.09.2020

QAYINATA VƏ QAYINANASINI GÜLLƏLƏDİ - Xaçmazda
11:10 18.09.2020

"Neftçi" "Qalatasaray"a məğlub oldu
10:46 18.09.2020

Karantindən sonra Berlində ilk konsert - VİDEO
10:24 18.09.2020

Gədəbəyə mediatur təşkil edildi - VİDEO
09:59 18.09.2020

Şamaxıda bədbəxt hadisə - 37 yaşlı kişini cərəyan vurdu
19:21 17.09.2020

Diplomatiya Mərkəzindən tələbələrə dəstək - 13 min tələbənin illik ödənişinə yardım olunacaq
18:52 17.09.2020

ÜST-dən COVID-19 peyvəndləri ilə bağlı açıqlama - Peyvəndin 2021-ci ilin ortalarında ölkələrə çatdırılacağı planlaşdırılır
18:21 17.09.2020

Kirayə mənzillərin qiyməti artıb - Ucuz mənzillər əlçatmaz olub
17:36 17.09.2020

Qaranlığa qərq olan Bakı küçələri - 690 küçənin işıqlandırılması nə vaxt başa çatacaq?
17:21 17.09.2020

Nəzarətsizlik yoxsa məsuliyyətsizlik? - Yeni inşa edilən idman və oyun meydançaları yararsız haldadır!
16:54 17.09.2020

Almaniyada artıq bağçalar fəaliyyətini bərpa edib - Bəs, hansı qaydalar əsasında?
16:36 17.09.2020

Şəkidə iki avtomobil toqquşdu, biri alışdı - Üç nəfər xəsarət alıb
16:21 17.09.2020

Bakı şəhər icra başçısının tapşırığı necə icra olunur? - Qaradağda zibil qutuları yenisi ilə əvəzlənir
15:54 17.09.2020

Korrupsiyaya qarşı mübarizə - Keyfiyyətcə yeni müstəviyə keçilib
15:36 17.09.2020

Gədəbəyə mediatur təşkil edildi - Tarixi memarlıq abidələri ziyarət olundu
15:23 17.09.2020

QARABAĞIN AZƏRBAYCANLI İCMASI CAVAB VERDİ
13:46 17.09.2020

Məktəb ləvazimatları necə dezinfeksiya olunmalıdır? - VİDEO
13:24 17.09.2020

AZƏRBAYCAN UKRAYNANIN ƏRAZİ BÜTÖVLÜYÜNÜ DƏSTƏKLƏYİR
13:10 17.09.2020

Sosial şəbəkələrdə 7-ci sinif tarix dərsliyi ilə bağlı video yayılıb - Artsax yoxsa Arsak? - VİDEO
12:48 17.09.2020

Balıq mövsümündən sui istifadə edənlər - VİDEO
12:23 17.09.2020

Baş prokurorluq məlumat yaydı - YENİLƏNİB - VİDEO
12:00 17.09.2020

Şəhid üçün tikilən evi söküb məscid tikmək istədi - VİDEO
11:36 17.09.2020

İki ölkə arasında viza rejimi ləğv oluna bilər - VİDEO
11:10 17.09.2020

Eldar Əzizov xəbərdarlıq etdi - Yenilənib - VİDEO
10:44 17.09.2020

80 yaşını qeyd edən sənətkar həyatının ən yaddaqalan hadisələrindən danışıb - VİDEO
10:22 17.09.2020

"Qarabağ" Çempionlar Liqasını tərk etdi
09:59 17.09.2020

Qanunsuz balıq ovu - VİDEO
14:16 16.09.2020

Bütün xəbərlər