Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi
23281 dəfə oxunub

Bir adam düşünün. Elə bir adam ki, İkinci Dünya müharibəsinin istiqamətini dəyişdirəcək layihəyə imza atmış olsun, minlərlə insanın həyatını qurtarsın, Avropanı faşist işğalından qorumuş olsun. Hətta eyni adam bu gün hamımızın əlinin altındakı kompüterlərin və süni zəkanın təməllərini atmış olsun. Konseptual olaraq ortaya atdığı fikirlər ölümündən illər sonra belə süni zəkadan nano-texnologiyaya, molekulyar biologiyadan riyaziyyata qədər hər sahədə hələ də etibarlıdır, hələ də istifadə olunur. Amma bu fəaliyyətlərinə baxmayaraq, bu adam nə məktəblərdə yad edilib, nə də adı filmlərdə çəkilir. Bax, bu unudulmuş dahinin adı Alan Turinqdir.

XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından olan və kompüter elmlərinin, süni zəkanın atası sayılan Alan Turinq çoxumuzun çox gec eşitdiyi, ya da bəlkə də heç eşitmədiyi addır.

23 iyun 1912-ci ildə Londonda bir oğlan dünyaya göz açır. Bu uşaq sayəsində illər sonra kompüterlər həyatımızın imtinaedilməz parçası halına gələcəkdi, yenə bu uşaq sayəsində İngiltərə İkinci Dünya müharibəsində faşistləri məğlub edəcəkdi və dəniz qüvvələrində döyüşən çox əsgərin həyatı xilas olacaqdı. Dünya tarixini dəyişdirəcək bu uşağın adı Alan Matison Turinq idi.

Hələ kiçik yaşlarından müəllimləri Turinqin olduqca ağıllı, öyrənməyə meylli, xüsusilə də riyaziyyat məsələlərində güclü olduğunu görüblər. O, 14 yaşı olanda Dorsetdə yerləşən Şerborn məktəbinə getməyə başlayır. Məktəbə başlaması tarixi İngiltərədəki 1926-cı il aksiyası ilə üst-üstə düşür. Amma Turinq məktəbin ilk gününə çatmağa əzm göstərir, təkbaşına velosipedlə 100 km pedal çevirir, yolda başına min cür oyun gəlir, lakin məktəbə çata bilir. Özü də vaxtında.

Şerborn Turinqin həyatının dönüş nöqtələrindən biri olacaqdı. Burada əvvəlcə həyatının ilk sevgisi Kristofer Marko ilə qarşılaşır. Turinq dəlicəsinə aşiq olduğu bu həmcinsi sayəsində homoseksual olduğunu başa düşür. Məktəblər bitənə yaxın Markonun vərəmdən ölməsi onun Tanrıya olan inancını sarsıdır və insan təbiətindəki bütün hadisələrin tamamilə təbii səbəbli olduğunu başa düşür.

Şerborndan sonra Kembricə “Kings College”ə gəlir və buranı riyaziyyat üzrə ən uğurlu şagird kimi bitirir. 1936-ci ildə “On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungsproblem” (Nömrələr: Qərar Verme probleminin bir Tətbiqi) məqaləsini yazır. Bu məqalə sonralar kompüter elminin bazası olaraq qəbul ediləcəkdi. Həmin yazıda o, məşhur riyaziyyatçı Kurt Gödelin 1931-ci ildə etdiyi hesablamaları yenidən və daha sadə düsturlara çevirir. Bunları hazırlayarkən hər hansı kompüter alqoritmini süni hazırlamağa yarayan və öz icadı mücərrəd qurğu olan Turinq maşını anlayışını da ortaya çıxır.

“Mexanika” anlayışı Turinq tərəfindən ilk dəfə ortaya qoyulanda ətrafda konkret bir mexanizm yox idi. Maşın iki istiqamətdə sonsuz uzunluqda olduğu fərz edilən və üzərində yazı yazıla bilən kağız lent və bunu oxuya bilən, bir də müəyyən dərəcədə əmrlər yerinə yetirən cədvəldən ibarət idi. Bu anlayış kompüter elmlərinin doğulması üçün ilkin addım idi. Hər nə qədər bu qurğu sadə və primitiv görünsə də, bu gün müasir sistem bloklarının həyata keçirdiyi hər cür hesablama bu maşınla gec-gec də olsa edilə bilərdi.

“King'S College”dən məzun olandan sonra ABŞ-a gedən Turinq 1936-1938 illərdə Princeton Universitetində magistratura oxuyur. Burada Riyaziyyat və kriptologiya (şifrə çözümü) üzərində daha çox işləyir. 1938-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qızğın dövründə İngiltərəyə qayıdır. Qayıdan kimi də İngilis ordusu tərəfindən kriptologiya qrupuna daxil edilir.

Süni zəka haqqında ilk fikirlər və “Eniqma”

Alman hökuməti müharibə zamanı yazışmaları dəyişən şifrəli mesajlardan istifadə edirdi və bu şifrələnmə “Eniqma” adı verilən maşın həyata keçirirdi. Turinq əvvəlcə Alman dəniz qüvvələrinə aid şifrələrin qırılması üçün işləyən kriptoanaliz qrupunun başına keçirilir. Vəzifəsi zamanı Alman şifrələrini qırmaq üçün fərqli üsullar inkişaf etdirir və “Eniqma” cihazı tərəfindən həmin şifrələri qırmağa yarayan “Bombe” adlı bir elektromexanik maşınının dizaynına kömək edir. Rəqəmsal kompüterlərin atası hesab olunan Bombelər faşistlərin şifrəli mesajlarını aşkara çıxarmaqla faşist Almaniyası qarşısında çox böyük üstünlüyə rəvac verir. Turinqin bu kəşfi sayəsində çox adamın həyatı xilas edilir və müharibənin istiqaməti faşistlərin əleyhinə çevrilir.

Turinq müharibədən sonra beynindəki riyazi məntiq mənşəli fikirləri kriptologiyaya tətbiq edərkən əldə etdiyi təcrübə və daha əvvəldən qazandığı təcrübələrlə elektron məlumatları birləşdirir və ilk müasir kompüter dizaynı üzərində işə başlayır. İlk planlarına London Milli Fizika Laboratoriyası tərəfindən icazə verilsə də, dizaynı eyni dövrdə kompüter elmi üzərinə çalışan Amerika layihə qruplarının fikirlərinin kölgəsində qalır. Çünki Turinqin müharibə illərində qazandığı müvəffəqiyyətli fikirləri hələ “çox gizli” status altında inkişaf edirdi. Və elmi yazıların ilk ağıla gələn mövzusu idi.

Qarşısına çıxan məhdudiyyətlərlə kriz keçirən Turinq sənaye, ya da ticarət layihələrindən vaz keçərək yenidən süni zəka üzərində işə başlayır. Bir tərəfdən də beynini rahatlaşdırmaq üçün hər gün uzun məsafələr qaçmağa başlayır. Hər işə özünü sonuna qədər təslim edən bu qəribə adam stress atmaq üçün başladığı qaçmaq işini o qədər inkişaf etdirir ki, 1947-ci ildə “Walton Atletik” klubunda qatıldığı marafonu 2 saat 46 dəqiqə 3 saniyədə tamamlayır. 1948-ci il olimpiadası marafonunda isə qızıl medalı, eyni məsafəni Turinqdən sadəcə 11 dəqiqə daha qısa müddətdə bitirən idmançı qazanır.

1948-ci ildə Mançester Universitetində işə başlayan Turinq burada qeyri-adi davranışları ilə diqqət çəkir. Allergiyaya olduğu üçün velosipedə minərkən qaz maskası taxır, qəhvə fincanı oğurlanmasın deyə onu qızdırıcı zəncirlə bağlayır, ürəyi sıxılanda 40 km qaçıb gələn bu adam bütün qəribəliklərinə baxmayaraq, dövrünə görə çox dahi fikirlər irəli sürürdü. 1949-ci ildə “Kompüter mexanizmi və Zəka” adlı məşhur məqaləsini yazır. Bu məqalədə xüsusilə süni zəka mövzularına toxunan Turinq bir maşının “ağıllı” sayılması üçün lazım olan standartları təyin edən təcrübə hazırlayır. “Turinq testi” adı verilən bu test maşının qarşısındakı təcrübənin görmədən ünsiyyət yaradan prosesin  maşın, yoxsa insan olduğunu müəyyən edir. Təcrübə qarşısındakının maşın olduğunu anlamasa, maşının bir növ “düçünmək” qabiliyyət olduğu aşkar olur. Bu gün əsası Turinq testinə gedib çıxan və “CAPTCHA” adlı tətbiq internetdəki istifadəçilərin insane, yoxsa robot olduğunu anlamaqda istifadə edilir.

Turinq həyatının son illərində riyazi biologiya üzərində işləyir.

Göydən üç alma düşür…

1952-ci ildə evinə oğru girən Turinq polisə verdiyi ifadəsində homoseksual olduğunu açıq-aydın deyir. Həmin illərdə İngiltərədə homoseksualizm cinayət sayılırdı. 1952-ci ildə homoseksual olduğu üçün “əxlaqsızlıq” qanunu ilə uzun müddət həbsə məhkum edilən Turinqə kimyəvi yolla xədim edilmə seçimi verilir. Xədim edilməyi seçən Turinqə məhkəmə qərarı ilə yüksək dozada qadınlıq hormonları yeridilir. Bu müalicə nəticəsində onun cinsi istəkləri yox olur, sinəsi böyüyür. Lakin bəlkə də özü üçün ən əhəmiyyətli olan düşünmək bacarığı da bununla iflas edir. Yenilikçi və qeyri-adi Turinq günbəgün yox olmağa başlayır.

O illərdə homoseksual olmağın və bunu açıqca deməyin cəzası ağır idi. Həm də mərhəmətsiz. Bədənindəki və zehnindəki dəyişikliklər azmış kimi bir də İngilis gizli xidməti Turinqi izləməyə başlayır. Homoseksual olduğu üçün daha etibarsız, şantaja daha açıq olduğunu düşünürlər. Hər hərəkəti izlənilir, hesabatlar və s. Bununla da hər kəs İkinci Dünya müharibəsində minlərlə insanın həyatını xilas edən Turinqi unudur. Yavaş-yavaş dostları azalır, evinə gedib-gələnlər yox olur.

1954-ci ildə, 42-ci ad günündən bir neçə həftə əvvəl evində ölü tapılır. Elə öldüyü yerin baş tərəfində yarısı dişlənmiş alma tapılır. Yarılmadan sonra onun ölüm səbəbi məlum olur. Sionid vasitəsilə intihar etmişdi. Əldə olunan məlumatlara görə, sionidi əvvəlcə həmin almaya yeridib, quruyandan sonra isə yeyib.

Fərdi seçimləri üzündən mühakimə olunan, qarşılaşdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərə görə, intihar edən Alan Turinq öləndə sadəcə 41 yaşı var idi. O günə qədər ortaya qoyduğu fikirlər kompüter və süni zəka haqqında müasir dünya üçün böyük cığır açmışdı. Bəlkə də yaşasaydı, elm və insanlığa daha çox kömək edəcəkdi. Amma ictimai dözümsüzlük bu dahini aramızdan çox erkən yaşda ayırdı.

Nərgiz Nənə

 

BUNU DA OXU

Azərbaycan Prezidenti: Bizdə “Amnesty International” və “Human Rights Watch”ın qərəzliliyi ilə bağlı böyük şübhələr var
Baş prokuror: Ermənistan ordusunun mülki əhalini atəşə tutması nəticəsində 7 ailə tamamilə məhv olub
"Qarabağ" İstanbudla "Vilyarreal"a uduzdu
Qızıl Aypara cəmiyyətinin könüllüsü həlak olub - Bərdədə
Bu gün "Dünya Cüdo Günü" kimi qeyd edilir
Xəbər lenti

Prezident: Yeddi rayon bizə qaytarılmalıdır, Dağlıq Qarabağdan qovulmuş azərbaycanlılar da oraya qayıtmalıdır
12:54 31.10.2020

Azərbaycan Prezidenti: Bizdə “Amnesty International” və “Human Rights Watch”ın qərəzliliyi ilə bağlı böyük şübhələr var
12:45 31.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Bizim cavabımız sərt oldu, amma onlar buna layiq idilər
12:33 31.10.2020

Ceyhun Bayramov: Həmrəyliyimiz, dəstəyimiz, dualarımız sizinlədir, qardaş Türkiyə!
12:18 31.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan Ordusu Cəbrayılın, Zəngilanın və Qubadlının 9 kəndini işğaldan azad edib
15:15 30.10.2020

Baş prokuror: Ermənistan ordusunun mülki əhalini atəşə tutması nəticəsində 7 ailə tamamilə məhv olub
15:01 30.10.2020

Cari ildə 234,7 min ton meyvə-tərəvəz idxal edilib
14:37 30.10.2020

TÜRKİYƏNİN SABİQ BAŞ NAZİRİ DÜNYASINI DƏYİŞİB
12:19 30.10.2020

Maradona - 60! - VİDEO
11:58 30.10.2020

Avropa Liqasında gecənin nəticələri
11:33 30.10.2020

FHN: Ermənistan ölkəmizə qarşı növbəti ekoloji terror aktları törədib
11:09 30.10.2020

ANAMA-ya Ağcabədi, Ağdam, Bərdə, Cəbrayıl, Füzuli, Goranboy, Tərtər rayonları ərazisinə mərmilərin düşməsi barədə müraciət daxil olub
10:44 30.10.2020

"Qarabağ" İstanbudla "Vilyarreal"a uduzdu
10:20 30.10.2020

Müdafiə Nazirliyi cəbhədəki son vəziyyəti açıqlayıb
09:57 30.10.2020

Ermənistanın iki Su-25 təyyarəsi məhv edilib
14:06 29.10.2020

Prezidentin Mətbuat Xidmətinin məlumatı
13:38 29.10.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva qardaş Türkiyə xalqını 29 Oktyabr – Respublika Günü münasibətilə təbrik edib
13:05 29.10.2020

MN: Azərbaycan HHQ-nin aviasiya vasitələri bugünkü döyüşlərdə tətbiq olunmayıb
12:46 29.10.2020

Hikmət Hacıyev: Azərbaycan Ordusu düşmənin cavabını verir və onları iti qovan kimi qovuruq
12:22 29.10.2020

UNİCEF MÜNAQİŞƏ İLƏ BAĞLI BƏYANAT YAYIB
12:00 29.10.2020

CEYHUN BAYRAMOV Aİ-nin ALİ NÜMAYƏNDƏSİ İLƏ DANIŞIB
11:35 29.10.2020

"Qarabağ" "Vilyarreal"a qarşı
11:14 29.10.2020

Çempionlar Liqasında 2-ci tura yekun vurulub - Nəticələr
10:52 29.10.2020

Müdafiə Nazirliyi: Döyüş əməliyyatları əsasən cəbhənin Xocavənd, Füzuli və Qubadlı istiqamətlərində davam edib
10:30 29.10.2020

“MÜLKİ ŞƏXSLƏRİN HƏDƏF ALINMASI QƏBULEDİLMƏZDİR” - AVROPA İTTİFAQINDAN DAĞLIQ QARABAĞ MÜNAQİŞƏSİ İLƏ BAĞLI BƏYANAT
10:07 29.10.2020

Qızıl Aypara cəmiyyətinin könüllüsü həlak olub - Bərdədə
09:45 29.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan Ordusu Zəngilan, Füzuli, Cəbrayıl və Qubadlı rayonlarının 13 kəndini işğaldan azad edib
16:40 28.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Bərdə sakinlərinin qisası yerdə qalmayacaq və döyüş meydanında işğalçılara layiqli cavab veriləcək
16:25 28.10.2020

Ermənistanın Bərdəyə raket hücumu nəticəsində ölənlərin sayı 19-a çatıb
15:10 28.10.2020

Baş Prokurorluq: Ermənistan ordusunun Bərdəni raket atəşinə tutması nəticəsində həlak olanların sayı 14-ə çatıb
14:39 28.10.2020

Düşmən Bərdəni yenidən “Smerç” raketləri ilə atəşə tutub
14:05 28.10.2020

Çempionlar Liqasında 2-ci tura start verilib - Nəticələr
13:40 28.10.2020

Gürcüstanda koronavirusa yoluxanların sayı 34 min 858-ə çatıb
13:18 28.10.2020

“SƏRHƏDSİZ REPORTYORLAR” FRANSALI JURNALSİTLƏRƏ TƏZYİQLƏRİ PİSLƏDİ
12:57 28.10.2020

ÇAVUŞOĞLUDAN SƏRT SÖZLƏR - “TƏHQİR ACİZLƏRİN SİLAHIDIR”
12:33 28.10.2020

"Barselona"nın prezidenti istefa verdi
12:11 28.10.2020

ERMƏNİ TƏXRİBATI NƏTİCƏSİNDƏ 69 MÜLKİ ŞƏXS HƏLAK OLUB
11:45 28.10.2020

ERMƏNİSTANDA FƏRARİLİYİN QARŞISINI ALMAQ ÜÇÜN CƏZALAR SƏRTLƏŞDİRİLİB
11:20 28.10.2020

İran parlamentinin sədri koronavirusa yoluxub
10:57 28.10.2020

Bu gün "Dünya Cüdo Günü" kimi qeyd edilir
10:34 28.10.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Ermənistanın Bərdəyə raket hücumu nəticəsində həlak olanların yaxınlarına başsağlığı verib
10:10 28.10.2020

Cəbhədə oktyabrın 28-nə olan son vəziyyət
09:49 28.10.2020

HİKMƏT HACIYEV "EURONEWS" ÇƏKİLİŞ QRUPUNA HÜCUMU PİSLƏDİ
13:33 27.10.2020

Doqquz ayda Azərbaycan ən çox Rusiyadan məhsul idxal edib
13:10 27.10.2020

HİKMƏT HACIYEV: “ERMƏNISTAN DƏHLIZ YARADIB”
12:47 27.10.2020

"Milan" rekordunu təkrarladı
12:23 27.10.2020

Çempionlar Liqasında 2-ci tura start veriləcək
12:11 27.10.2020

VİRUS QURBANLARININ SAYI 1 MİLYONDAN ÇOXDUR
11:46 27.10.2020

XİN BƏYANAT YAYDI - “ERMƏNİSTAN UŞAQ HÜQUQLARINI KOBUD ŞƏKİLDƏ POZUR”
11:24 27.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Ermənistan rəhbərliyi işğalçı siyasətdən imtina etsə, barışıq mümkündür
11:01 27.10.2020

Azərbaycan-Monteneqro oyunu Xorvatiyada keçiriləcək
10:40 27.10.2020

Azərbaycan Prezidenti: Təəssüf edirəm ki, bizə qarşı əsassız ittihamlar həmsədr ölkələrdən daxil olur
10:18 27.10.2020

Cəbhədə oktyabrın 27-nə olan son vəziyyət
09:55 27.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Biz döyüş meydanında tarixi ədaləti bərpa edirik
13:10 26.10.2020

Prezident İlham Əliyev Zəngilan, Cəbrayıl və Qubadlı rayonlarının dünən işğaldan azad edilmiş kəndlərinin adlarını açıqlayıb
13:00 26.10.2020

Poqba millidəki karyerasını başa vurdu - Makronun sözlərinə görə
12:30 26.10.2020

Ermənistanda koronavirusa yoluxanların sayı 78 mini keçib
12:09 26.10.2020

Düşmənin yaşayış məntəqələrini atəşə tutması nəticəsində 297 nəfər, o cümlədən 32 uşaq yaralanıb
11:46 26.10.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Zəngilan, Cəbrayıl, Qubadlı rayonlarının bir sıra kəndlərinin və Qubadlı şəhərinin azad edilməsi münasibətlə xalqımızı təbrik edib
11:25 26.10.2020

Budapeşt səfərindən zəfərlə döndülər - Kişi cüdoçularımızdan gözəl nəticə
11:08 26.10.2020

Hikmət Hacıyev: Növbəti dəfə humanitar atəşkəsin pozulmasına görə də məsuliyyət Ermənistanın üzərinə düşür
10:45 26.10.2020

Düşmən Tərtər rayonunu atəşə tutub
10:22 26.10.2020

Ermənistan silahlı qüvvələri bölmələrimizi artilleriya atəşinə tutub
10:07 26.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan Ordusu Zəngilan, Cəbrayıl, Qubadlı rayonlarının bir neçə kəndini və Qubadlı şəhərini işğalçılardan azad edib
09:46 26.10.2020

Hikmət Hacıyev: Fransa parlamenti heyətinin Ermənistana səfəri birtərəfli və qərəzli xarakter daşıyır
11:47 25.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Türkiyə Azərbaycana yalnız siyasi dəstək verir və bu, kifayətdir
11:21 25.10.2020

Azərbaycan cüdoçusu mükafatını Silahlı Qüvvələrə Yardım Fonduna köçürəcək
11:00 25.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Hücuma başlayan Ermənistan olub, biz özümüzü müdafiə etməli və cavab verməli idik
10:36 25.10.2020

Orucov “Böyük dəbilqə” turnirinin qalibi olub - Rüstəm qalibiyyətini "əskər salamı" ilə qeyd etdi
10:10 25.10.2020

Prezident İlham Əliyev: Əgər Ermənistan dayanmasa, biz işğal edilmiş bütün əraziləri azad etmək üçün sonadək gedəcəyik
11:59 24.10.2020

Hikmət Hacıyev: Ermənistanın atdığı raket fərdi yaşayış evinin həyətinə düşüb
10:22 24.10.2020

“Böyük dəbilqə”də cüdoçularımız ilk medalını qazanıb
09:58 24.10.2020

KORONAVİRUSA YOLUXMA SAYINDA YENİ REKORD
12:18 23.10.2020

QARABAĞDA DÖYÜŞƏN KEÇMİŞ ERMƏNİ POLİS RƏİSİ MƏHV EDİLİB
11:56 23.10.2020

Pele - 80!
11:32 23.10.2020

“Böyük dəbilqə” turnirinin birinci günündə 7 cüdoçumuz mübarizəyə başlayır
11:09 23.10.2020

Ermənistanda daha 2474 nəfər koronavirusa yoluxub, 14 nəfər ölüb
10:55 23.10.2020

Avroliqada ilk turun nəticələri
10:32 23.10.2020

"Qarabağ" "Makkabi"yə məğlub oldu
10:10 23.10.2020

Müdafiə Nazirliyi: Düşmən fərarilik edərək mövqeləri tərk edir
09:49 23.10.2020

Bütün xəbərlər