Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi
23106 dəfə oxunub

Bir adam düşünün. Elə bir adam ki, İkinci Dünya müharibəsinin istiqamətini dəyişdirəcək layihəyə imza atmış olsun, minlərlə insanın həyatını qurtarsın, Avropanı faşist işğalından qorumuş olsun. Hətta eyni adam bu gün hamımızın əlinin altındakı kompüterlərin və süni zəkanın təməllərini atmış olsun. Konseptual olaraq ortaya atdığı fikirlər ölümündən illər sonra belə süni zəkadan nano-texnologiyaya, molekulyar biologiyadan riyaziyyata qədər hər sahədə hələ də etibarlıdır, hələ də istifadə olunur. Amma bu fəaliyyətlərinə baxmayaraq, bu adam nə məktəblərdə yad edilib, nə də adı filmlərdə çəkilir. Bax, bu unudulmuş dahinin adı Alan Turinqdir.

XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından olan və kompüter elmlərinin, süni zəkanın atası sayılan Alan Turinq çoxumuzun çox gec eşitdiyi, ya da bəlkə də heç eşitmədiyi addır.

23 iyun 1912-ci ildə Londonda bir oğlan dünyaya göz açır. Bu uşaq sayəsində illər sonra kompüterlər həyatımızın imtinaedilməz parçası halına gələcəkdi, yenə bu uşaq sayəsində İngiltərə İkinci Dünya müharibəsində faşistləri məğlub edəcəkdi və dəniz qüvvələrində döyüşən çox əsgərin həyatı xilas olacaqdı. Dünya tarixini dəyişdirəcək bu uşağın adı Alan Matison Turinq idi.

Hələ kiçik yaşlarından müəllimləri Turinqin olduqca ağıllı, öyrənməyə meylli, xüsusilə də riyaziyyat məsələlərində güclü olduğunu görüblər. O, 14 yaşı olanda Dorsetdə yerləşən Şerborn məktəbinə getməyə başlayır. Məktəbə başlaması tarixi İngiltərədəki 1926-cı il aksiyası ilə üst-üstə düşür. Amma Turinq məktəbin ilk gününə çatmağa əzm göstərir, təkbaşına velosipedlə 100 km pedal çevirir, yolda başına min cür oyun gəlir, lakin məktəbə çata bilir. Özü də vaxtında.

Şerborn Turinqin həyatının dönüş nöqtələrindən biri olacaqdı. Burada əvvəlcə həyatının ilk sevgisi Kristofer Marko ilə qarşılaşır. Turinq dəlicəsinə aşiq olduğu bu həmcinsi sayəsində homoseksual olduğunu başa düşür. Məktəblər bitənə yaxın Markonun vərəmdən ölməsi onun Tanrıya olan inancını sarsıdır və insan təbiətindəki bütün hadisələrin tamamilə təbii səbəbli olduğunu başa düşür.

Şerborndan sonra Kembricə “Kings College”ə gəlir və buranı riyaziyyat üzrə ən uğurlu şagird kimi bitirir. 1936-ci ildə “On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungsproblem” (Nömrələr: Qərar Verme probleminin bir Tətbiqi) məqaləsini yazır. Bu məqalə sonralar kompüter elminin bazası olaraq qəbul ediləcəkdi. Həmin yazıda o, məşhur riyaziyyatçı Kurt Gödelin 1931-ci ildə etdiyi hesablamaları yenidən və daha sadə düsturlara çevirir. Bunları hazırlayarkən hər hansı kompüter alqoritmini süni hazırlamağa yarayan və öz icadı mücərrəd qurğu olan Turinq maşını anlayışını da ortaya çıxır.

“Mexanika” anlayışı Turinq tərəfindən ilk dəfə ortaya qoyulanda ətrafda konkret bir mexanizm yox idi. Maşın iki istiqamətdə sonsuz uzunluqda olduğu fərz edilən və üzərində yazı yazıla bilən kağız lent və bunu oxuya bilən, bir də müəyyən dərəcədə əmrlər yerinə yetirən cədvəldən ibarət idi. Bu anlayış kompüter elmlərinin doğulması üçün ilkin addım idi. Hər nə qədər bu qurğu sadə və primitiv görünsə də, bu gün müasir sistem bloklarının həyata keçirdiyi hər cür hesablama bu maşınla gec-gec də olsa edilə bilərdi.

“King'S College”dən məzun olandan sonra ABŞ-a gedən Turinq 1936-1938 illərdə Princeton Universitetində magistratura oxuyur. Burada Riyaziyyat və kriptologiya (şifrə çözümü) üzərində daha çox işləyir. 1938-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qızğın dövründə İngiltərəyə qayıdır. Qayıdan kimi də İngilis ordusu tərəfindən kriptologiya qrupuna daxil edilir.

Süni zəka haqqında ilk fikirlər və “Eniqma”

Alman hökuməti müharibə zamanı yazışmaları dəyişən şifrəli mesajlardan istifadə edirdi və bu şifrələnmə “Eniqma” adı verilən maşın həyata keçirirdi. Turinq əvvəlcə Alman dəniz qüvvələrinə aid şifrələrin qırılması üçün işləyən kriptoanaliz qrupunun başına keçirilir. Vəzifəsi zamanı Alman şifrələrini qırmaq üçün fərqli üsullar inkişaf etdirir və “Eniqma” cihazı tərəfindən həmin şifrələri qırmağa yarayan “Bombe” adlı bir elektromexanik maşınının dizaynına kömək edir. Rəqəmsal kompüterlərin atası hesab olunan Bombelər faşistlərin şifrəli mesajlarını aşkara çıxarmaqla faşist Almaniyası qarşısında çox böyük üstünlüyə rəvac verir. Turinqin bu kəşfi sayəsində çox adamın həyatı xilas edilir və müharibənin istiqaməti faşistlərin əleyhinə çevrilir.

Turinq müharibədən sonra beynindəki riyazi məntiq mənşəli fikirləri kriptologiyaya tətbiq edərkən əldə etdiyi təcrübə və daha əvvəldən qazandığı təcrübələrlə elektron məlumatları birləşdirir və ilk müasir kompüter dizaynı üzərində işə başlayır. İlk planlarına London Milli Fizika Laboratoriyası tərəfindən icazə verilsə də, dizaynı eyni dövrdə kompüter elmi üzərinə çalışan Amerika layihə qruplarının fikirlərinin kölgəsində qalır. Çünki Turinqin müharibə illərində qazandığı müvəffəqiyyətli fikirləri hələ “çox gizli” status altında inkişaf edirdi. Və elmi yazıların ilk ağıla gələn mövzusu idi.

Qarşısına çıxan məhdudiyyətlərlə kriz keçirən Turinq sənaye, ya da ticarət layihələrindən vaz keçərək yenidən süni zəka üzərində işə başlayır. Bir tərəfdən də beynini rahatlaşdırmaq üçün hər gün uzun məsafələr qaçmağa başlayır. Hər işə özünü sonuna qədər təslim edən bu qəribə adam stress atmaq üçün başladığı qaçmaq işini o qədər inkişaf etdirir ki, 1947-ci ildə “Walton Atletik” klubunda qatıldığı marafonu 2 saat 46 dəqiqə 3 saniyədə tamamlayır. 1948-ci il olimpiadası marafonunda isə qızıl medalı, eyni məsafəni Turinqdən sadəcə 11 dəqiqə daha qısa müddətdə bitirən idmançı qazanır.

1948-ci ildə Mançester Universitetində işə başlayan Turinq burada qeyri-adi davranışları ilə diqqət çəkir. Allergiyaya olduğu üçün velosipedə minərkən qaz maskası taxır, qəhvə fincanı oğurlanmasın deyə onu qızdırıcı zəncirlə bağlayır, ürəyi sıxılanda 40 km qaçıb gələn bu adam bütün qəribəliklərinə baxmayaraq, dövrünə görə çox dahi fikirlər irəli sürürdü. 1949-ci ildə “Kompüter mexanizmi və Zəka” adlı məşhur məqaləsini yazır. Bu məqalədə xüsusilə süni zəka mövzularına toxunan Turinq bir maşının “ağıllı” sayılması üçün lazım olan standartları təyin edən təcrübə hazırlayır. “Turinq testi” adı verilən bu test maşının qarşısındakı təcrübənin görmədən ünsiyyət yaradan prosesin  maşın, yoxsa insan olduğunu müəyyən edir. Təcrübə qarşısındakının maşın olduğunu anlamasa, maşının bir növ “düçünmək” qabiliyyət olduğu aşkar olur. Bu gün əsası Turinq testinə gedib çıxan və “CAPTCHA” adlı tətbiq internetdəki istifadəçilərin insane, yoxsa robot olduğunu anlamaqda istifadə edilir.

Turinq həyatının son illərində riyazi biologiya üzərində işləyir.

Göydən üç alma düşür…

1952-ci ildə evinə oğru girən Turinq polisə verdiyi ifadəsində homoseksual olduğunu açıq-aydın deyir. Həmin illərdə İngiltərədə homoseksualizm cinayət sayılırdı. 1952-ci ildə homoseksual olduğu üçün “əxlaqsızlıq” qanunu ilə uzun müddət həbsə məhkum edilən Turinqə kimyəvi yolla xədim edilmə seçimi verilir. Xədim edilməyi seçən Turinqə məhkəmə qərarı ilə yüksək dozada qadınlıq hormonları yeridilir. Bu müalicə nəticəsində onun cinsi istəkləri yox olur, sinəsi böyüyür. Lakin bəlkə də özü üçün ən əhəmiyyətli olan düşünmək bacarığı da bununla iflas edir. Yenilikçi və qeyri-adi Turinq günbəgün yox olmağa başlayır.

O illərdə homoseksual olmağın və bunu açıqca deməyin cəzası ağır idi. Həm də mərhəmətsiz. Bədənindəki və zehnindəki dəyişikliklər azmış kimi bir də İngilis gizli xidməti Turinqi izləməyə başlayır. Homoseksual olduğu üçün daha etibarsız, şantaja daha açıq olduğunu düşünürlər. Hər hərəkəti izlənilir, hesabatlar və s. Bununla da hər kəs İkinci Dünya müharibəsində minlərlə insanın həyatını xilas edən Turinqi unudur. Yavaş-yavaş dostları azalır, evinə gedib-gələnlər yox olur.

1954-ci ildə, 42-ci ad günündən bir neçə həftə əvvəl evində ölü tapılır. Elə öldüyü yerin baş tərəfində yarısı dişlənmiş alma tapılır. Yarılmadan sonra onun ölüm səbəbi məlum olur. Sionid vasitəsilə intihar etmişdi. Əldə olunan məlumatlara görə, sionidi əvvəlcə həmin almaya yeridib, quruyandan sonra isə yeyib.

Fərdi seçimləri üzündən mühakimə olunan, qarşılaşdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərə görə, intihar edən Alan Turinq öləndə sadəcə 41 yaşı var idi. O günə qədər ortaya qoyduğu fikirlər kompüter və süni zəka haqqında müasir dünya üçün böyük cığır açmışdı. Bəlkə də yaşasaydı, elm və insanlığa daha çox kömək edəcəkdi. Amma ictimai dözümsüzlük bu dahini aramızdan çox erkən yaşda ayırdı.

Nərgiz Nənə

 

BUNU DA OXU

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi “İnstagram” səhifəsində koronavirusla bağlı paylaşım edib
Yol kənarında baş verən yanğın "Azəriqaz"ın və "Azərsu"yun magistral xəttini zədələyib - Kürdəmirdə
“WhatsApp” videoların yerləşdirilməsinə məhdudiyyət qoyacaq
Yalan məlumat yayan qadin həbs olundu - Polis əməliyyat keçirib - VİDEO
Xəzərdə yeni neft yatağı kəşf olunub
Xəbər lenti

Bankomatlar təhlükə mənbəyidir - Pul çıxardarkən nələrə əməl edək?
21:23 01.04.2020

Birlik zamanıdır - Vətəndaş məsuliyyəti zəruridir
21:06 01.04.2020

Xüsusi postlar qurulub - Hansı avtomobillərin şəhərə girişinə icazə verilir?
20:49 01.04.2020

Karantin qaydalarını pozan iaşə obyekti aşkar olunub - Sahibi cərimələndi, müştərilərə xəbərdarlıq eidldi
20:36 01.04.2020

Metro bağlandı, avtobuslarda vəziyyət necədir? - Xəttə əlavə ekspress avtobuslar buraxılacaq
20:19 01.04.2020

Agentlikdən alıcılara və istehsalçılara xəbərdarlıq - Hansı məhsulları sabunla yumalıyıq?
20:08 01.04.2020

Tanzaniyalı hakimdən əyləncəli ev məşqi - Frank Kombanın ofsayd çalışması
19:56 01.04.2020

Bundesliqanin bərpa müddəti uzadıldı - Çempionat aprelin 30-da başlaya bilər
19:41 01.04.2020

Kürdəmirdə yanğın baş verib - “Azəriqaz” İB-in və “Azərsu” ASC-nin magistral xətti zədələndi
19:24 01.04.2020

Bolnisi və Marneuli rayonlarında koronavirusdan qorunma tədbirləri - 130 mindən çox vətəndaş tibbi müayinədən keçirilib
19:13 01.04.2020

Ermənilər sakinləri atəşə tutdu - Dövlət sərhədində növbəti təxribat
19:02 01.04.2020

Xüsusi karantin rejimi - Nəzarət tədbirləri gücləndirildi
18:52 01.04.2020

Koronavirusun təsirinin azaldılması - İqtisadiyyat nazirliyi proqramları açıqladı
18:45 01.04.2020

Təhsil nazirliyindən açıqlama - “Dərslərin 15 sentyabradək təxirə salınması xəbəri yanlışdır”
18:36 01.04.2020

Tehran meri xəbərdarlıq etdi - Koronavirus paytaxtda faciəyə səbəb ola bilər
18:23 01.04.2020

İtaliyada matəm elan edildi - 12 min 428 nəfər virusun qurbanı olub
18:13 01.04.2020

Belçikada koronavirus NATO-nun planlarına təsir etdi - Bütün proqram və təlimlər dayandırıldı
18:03 01.04.2020

Qarabağın azərbaycanlı icması bəyanat yaydı - “Qanunsuz seçkilər danışıqlar prosesinə zərbədir”
17:48 01.04.2020

RİİB və BDU birgə sosial aksiya keçirib
17:38 01.04.2020

Rusiyada son sutkada 7 nəfər koronavirusun qurbanı olub
17:26 01.04.2020

Cənubi Koreyada koronavirusa yoluxanların ümumi sayı 9887 nəfərə qədər artıb
17:15 01.04.2020

Fədakar Azərbaycan polisi - Həyatı təhlükə altında olsa da, bir an belə sayıqlığını itirmir
17:07 01.04.2020

Fransada son iki həftədə karantin rejiminin pozulmasına görə yazılan cəriməni məbləği açıqlanıb
17:02 01.04.2020

14 min 618 avtomobil postlardan geri qaytarılıb - 3 nəfər məsuliyyətə cəlb edilib
16:52 01.04.2020

Dünyada koronavirusa yoluxanların və ölənlərin sayı artmaqda davam edir
16:42 01.04.2020

Azərbaycanı tərk edə bilməyən əcnəbilərin nəzərinə - Ölkədə olma müddətinin uzadılması müraciəti aradan qaldırıb
16:21 01.04.2020

Azərbaycanın Birinci Vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva xalqa müraciət edib
16:02 01.04.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva rəsmi “İnstagram” səhifəsində koronavirusla bağlı paylaşım edib
16:00 01.04.2020

Yol kənarında baş verən yanğın "Azəriqaz"ın və "Azərsu"yun magistral xəttini zədələyib - Kürdəmirdə
15:42 01.04.2020

Daha 61 nəfər koronavirusa yoluxdu - Onlardan 7-nin vəziyyəti ağırdır
15:20 01.04.2020

Gürcüstanda təsdiqlənən koronavirusa yoluxma hallarının sayı 115-ə çatıb
15:05 01.04.2020

Ermənistanda COVİD-19 virusuna yoluxnların sayı 571 nəfərə çatıb
14:45 01.04.2020

Prezident İlham Əliyev Sərəncam imzalayıb
14:23 01.04.2020

Koronavirus pandemiyası nəticəsində ABŞ-da 200 minə qədər insan ölə bilər
14:02 01.04.2020

Gürcüstan XİN-dən bəyanat - “Dağlıq Qarabağdakı qondarma "seçkilər"i tanımırıq”
13:45 01.04.2020

İtaliyda koronavirusdan ölənlərin sayı 12 mini ötüb - Ötən gün 837 nəfər virusun qurbanı olub
13:03 01.04.2020

Fransada virusdan ölənlərin sayı 3523 nəfərə çatıb - Ötən gün 499 nəfər həyatını itirib
12:52 01.04.2020

Tramp amerikalıları xəbərdar etdi - “Qarşıda bizi ən çətin iki həftə gözləyir”
12:23 01.04.2020

ABŞ-da vəziyyət nəzarətdən çıxıb - Koronavirus qurbanlarının sayı 4000-i keçib
12:03 01.04.2020

UEFA qərar verdi - Çempionlar Liqası azarkeşsiz olacaq
11:52 01.04.2020

Bölgələrdə karantinə necə əməl olunur? - Cəlilabada yaşlılara ərzaq yardımı edilib
11:40 01.04.2020

"Sampdoriya"nin hücumçusu sağaldı - "Həkimlərlə əlaqə saxlayıb, evdə müalicə aldım"
11:21 01.04.2020

"Marsel" klubunun sabiq prezidenti vəfat etdi - Pap Diuff koronavirusa məğlub oldu
11:02 01.04.2020

Karantin rejimində nəqliyyatın hərəkəti - VİDEO
11:25 31.03.2020

Avropa Komissyası 140 milyon avro ayırdı - Koronavirusla mübarizəyə dəstək - VİDEO
10:52 31.03.2020

Məsuliyyətli ol! Evdə qal! - Bulvar boyunca xəbardaredici lövhələr yerləşdirilib - VİDEO
10:23 31.03.2020

Bakı Olimpiya Stadionu da Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının koronavirus pandemiyası ilə bağlı #evdəqal aksiyasına qoşulub
20:56 30.03.2020

A seiyasında fasilə uzadılacaq - İtaliyanın idman nazirindən açıqlama
20:32 30.03.2020

İmişlidə koronavirus əleyhinə tədbirlər - Karantin postları qurulub
20:02 30.03.2020

Şiraz həbsxanasında qiyam - Qiyam zamanı atəş səsləri də eşidilib
19:52 30.03.2020

“ABŞ İrana qarşı “tibbi terror” həyata keçirir - Cavad Zərifdən Vaşinqtona sərt ittiham
19:42 30.03.2020

ABŞ-da 143 minə qədər insan koronavirusa yoluxdu - Tramp mübarizə tədbirlərinin müddətini uzatdı
19:36 30.03.2020

Əcnəbilərin ölkədə olma müddəti uzadılıb - Rüsum ödəməklə daha 2 ay qala biləcəklər
19:21 30.03.2020

İranda ötən həftə İranın 5 vilayətində baş verən leysan yağışlar və nəticədə əmələ gələn daşqınlar 20-yə qədər insanın ölümünə yol açıb
19:03 30.03.2020

Almaniyada koronavirusdan son sutka ərzində daha 66 nəfər həyatını itirib
18:52 30.03.2020

Daha 64 nəfərdə koronavirus aşkarlandı - 3 nəfərin vəziyyəti ağırdır, 11 nəfər sağalıb
18:35 30.03.2020

Türkiyədə koronavirusun erkən müalicəsi tapılıb
18:23 30.03.2020

Milli Elmlər Akademiyasının əməkdaşları əməkhaqqı saxlanılmaqla məzuniyyətə göndərilir
18:19 30.03.2020

Parklara, istirahət məkanlarına giriş məhdudlaşdırlıb - Xəzər rayonunda tədbirlər həyata keçirilir
18:03 30.03.2020

İranda koronavirusa yoluxmuş daha 117 nəfər həyatını itirib
17:52 30.03.2020

Xüsusi lövhələr qoyulub - Koronavirusla mübarizi tədbirləri davam etdirilir
17:23 30.03.2020

İsraildə koronavirusa yoluxanların sayı son sutkada 482 nəfər artıb
17:03 30.03.2020

İspaniyada son 24 saat ərzində daha 812 nəfər koronavirus infeksiyasının qurbanı olub
16:58 30.03.2020

Şirvan sakinindən silah və narkotik götürülüb - Keçmiş baş redaktor saxlanılıb
16:48 30.03.2020

İtaliyada daha 779 nəfər koronavirusdan öldü - Bu ölkədə 74 mindən artıq koronavirus xəstəsi var
16:26 30.03.2020

Çin ABŞ-a yardım etdi - Yardım yükündə xeyli sayda tibbi ləvazimat var
16:21 30.03.2020

Nazirlikdən açıqlama - Avtomobillərin sayını azalması nəticəsində Bakıda hava təmizlənib
16:03 30.03.2020

Qubada pul və qızıl olan seyfi oğurladılar - Oğurluq edən gənclər saxlanıldı
15:52 30.03.2020

Xüsusi karantin rejiminin gücləndirilməsi - Prosesə daxili qoşunlar da cəlb edildi
15:38 30.03.2020

Gürcüstanda koronavirusa yoluxanların sayı artıb
15:12 30.03.2020

Dünyanı bürüyən koronavirus pandemiyasının yayıldığı Çinin Uxan şəhəri karantindən çıxıb
15:03 30.03.2020

İranda 100 min məhkum müvəqqəti olaraq azadlığa buraxılıb
14:52 30.03.2020

Dünya üzrə koronavirus pandemiyasından ölənlərin sayı 33 min 993 nəfərə çatıb
14:38 30.03.2020

Azərbaycan futzalına ağır itki üz verib - Ağarza Rzayev 66 yaşında vəfat edib
14:18 30.03.2020

Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmi və katerlərinin iştirakı ilə taktiki təlim keçirilib
14:02 30.03.2020

Gəncədə karantin rejimini pozub futbol oynadılar - Polis onlarla xəbərdaredici söhbət apardı
12:52 30.03.2020

Hərbi xidmətə çağırış müddəti uzadılıb - Layihə Milli Məclisin iclasında qəbul edilib
12:42 30.03.2020

HƏRBİ XİDMƏTƏ ÇAĞIRIŞ MÜDDƏTİ UZADILIB
12:22 30.03.2020

"Qalatasaray"lılar koronavirusa qalib gəldi - Fatih terim və Abdulrahman Albayrak sağalıb
12:16 30.03.2020

DİN-dən karantin rejimi ilə bağlı açıqlama - Hansı obyektlər işləyəcək?
12:03 30.03.2020

Bütün xəbərlər