Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi
23195 dəfə oxunub

Bir adam düşünün. Elə bir adam ki, İkinci Dünya müharibəsinin istiqamətini dəyişdirəcək layihəyə imza atmış olsun, minlərlə insanın həyatını qurtarsın, Avropanı faşist işğalından qorumuş olsun. Hətta eyni adam bu gün hamımızın əlinin altındakı kompüterlərin və süni zəkanın təməllərini atmış olsun. Konseptual olaraq ortaya atdığı fikirlər ölümündən illər sonra belə süni zəkadan nano-texnologiyaya, molekulyar biologiyadan riyaziyyata qədər hər sahədə hələ də etibarlıdır, hələ də istifadə olunur. Amma bu fəaliyyətlərinə baxmayaraq, bu adam nə məktəblərdə yad edilib, nə də adı filmlərdə çəkilir. Bax, bu unudulmuş dahinin adı Alan Turinqdir.

XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından olan və kompüter elmlərinin, süni zəkanın atası sayılan Alan Turinq çoxumuzun çox gec eşitdiyi, ya da bəlkə də heç eşitmədiyi addır.

23 iyun 1912-ci ildə Londonda bir oğlan dünyaya göz açır. Bu uşaq sayəsində illər sonra kompüterlər həyatımızın imtinaedilməz parçası halına gələcəkdi, yenə bu uşaq sayəsində İngiltərə İkinci Dünya müharibəsində faşistləri məğlub edəcəkdi və dəniz qüvvələrində döyüşən çox əsgərin həyatı xilas olacaqdı. Dünya tarixini dəyişdirəcək bu uşağın adı Alan Matison Turinq idi.

Hələ kiçik yaşlarından müəllimləri Turinqin olduqca ağıllı, öyrənməyə meylli, xüsusilə də riyaziyyat məsələlərində güclü olduğunu görüblər. O, 14 yaşı olanda Dorsetdə yerləşən Şerborn məktəbinə getməyə başlayır. Məktəbə başlaması tarixi İngiltərədəki 1926-cı il aksiyası ilə üst-üstə düşür. Amma Turinq məktəbin ilk gününə çatmağa əzm göstərir, təkbaşına velosipedlə 100 km pedal çevirir, yolda başına min cür oyun gəlir, lakin məktəbə çata bilir. Özü də vaxtında.

Şerborn Turinqin həyatının dönüş nöqtələrindən biri olacaqdı. Burada əvvəlcə həyatının ilk sevgisi Kristofer Marko ilə qarşılaşır. Turinq dəlicəsinə aşiq olduğu bu həmcinsi sayəsində homoseksual olduğunu başa düşür. Məktəblər bitənə yaxın Markonun vərəmdən ölməsi onun Tanrıya olan inancını sarsıdır və insan təbiətindəki bütün hadisələrin tamamilə təbii səbəbli olduğunu başa düşür.

Şerborndan sonra Kembricə “Kings College”ə gəlir və buranı riyaziyyat üzrə ən uğurlu şagird kimi bitirir. 1936-ci ildə “On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungsproblem” (Nömrələr: Qərar Verme probleminin bir Tətbiqi) məqaləsini yazır. Bu məqalə sonralar kompüter elminin bazası olaraq qəbul ediləcəkdi. Həmin yazıda o, məşhur riyaziyyatçı Kurt Gödelin 1931-ci ildə etdiyi hesablamaları yenidən və daha sadə düsturlara çevirir. Bunları hazırlayarkən hər hansı kompüter alqoritmini süni hazırlamağa yarayan və öz icadı mücərrəd qurğu olan Turinq maşını anlayışını da ortaya çıxır.

“Mexanika” anlayışı Turinq tərəfindən ilk dəfə ortaya qoyulanda ətrafda konkret bir mexanizm yox idi. Maşın iki istiqamətdə sonsuz uzunluqda olduğu fərz edilən və üzərində yazı yazıla bilən kağız lent və bunu oxuya bilən, bir də müəyyən dərəcədə əmrlər yerinə yetirən cədvəldən ibarət idi. Bu anlayış kompüter elmlərinin doğulması üçün ilkin addım idi. Hər nə qədər bu qurğu sadə və primitiv görünsə də, bu gün müasir sistem bloklarının həyata keçirdiyi hər cür hesablama bu maşınla gec-gec də olsa edilə bilərdi.

“King'S College”dən məzun olandan sonra ABŞ-a gedən Turinq 1936-1938 illərdə Princeton Universitetində magistratura oxuyur. Burada Riyaziyyat və kriptologiya (şifrə çözümü) üzərində daha çox işləyir. 1938-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qızğın dövründə İngiltərəyə qayıdır. Qayıdan kimi də İngilis ordusu tərəfindən kriptologiya qrupuna daxil edilir.

Süni zəka haqqında ilk fikirlər və “Eniqma”

Alman hökuməti müharibə zamanı yazışmaları dəyişən şifrəli mesajlardan istifadə edirdi və bu şifrələnmə “Eniqma” adı verilən maşın həyata keçirirdi. Turinq əvvəlcə Alman dəniz qüvvələrinə aid şifrələrin qırılması üçün işləyən kriptoanaliz qrupunun başına keçirilir. Vəzifəsi zamanı Alman şifrələrini qırmaq üçün fərqli üsullar inkişaf etdirir və “Eniqma” cihazı tərəfindən həmin şifrələri qırmağa yarayan “Bombe” adlı bir elektromexanik maşınının dizaynına kömək edir. Rəqəmsal kompüterlərin atası hesab olunan Bombelər faşistlərin şifrəli mesajlarını aşkara çıxarmaqla faşist Almaniyası qarşısında çox böyük üstünlüyə rəvac verir. Turinqin bu kəşfi sayəsində çox adamın həyatı xilas edilir və müharibənin istiqaməti faşistlərin əleyhinə çevrilir.

Turinq müharibədən sonra beynindəki riyazi məntiq mənşəli fikirləri kriptologiyaya tətbiq edərkən əldə etdiyi təcrübə və daha əvvəldən qazandığı təcrübələrlə elektron məlumatları birləşdirir və ilk müasir kompüter dizaynı üzərində işə başlayır. İlk planlarına London Milli Fizika Laboratoriyası tərəfindən icazə verilsə də, dizaynı eyni dövrdə kompüter elmi üzərinə çalışan Amerika layihə qruplarının fikirlərinin kölgəsində qalır. Çünki Turinqin müharibə illərində qazandığı müvəffəqiyyətli fikirləri hələ “çox gizli” status altında inkişaf edirdi. Və elmi yazıların ilk ağıla gələn mövzusu idi.

Qarşısına çıxan məhdudiyyətlərlə kriz keçirən Turinq sənaye, ya da ticarət layihələrindən vaz keçərək yenidən süni zəka üzərində işə başlayır. Bir tərəfdən də beynini rahatlaşdırmaq üçün hər gün uzun məsafələr qaçmağa başlayır. Hər işə özünü sonuna qədər təslim edən bu qəribə adam stress atmaq üçün başladığı qaçmaq işini o qədər inkişaf etdirir ki, 1947-ci ildə “Walton Atletik” klubunda qatıldığı marafonu 2 saat 46 dəqiqə 3 saniyədə tamamlayır. 1948-ci il olimpiadası marafonunda isə qızıl medalı, eyni məsafəni Turinqdən sadəcə 11 dəqiqə daha qısa müddətdə bitirən idmançı qazanır.

1948-ci ildə Mançester Universitetində işə başlayan Turinq burada qeyri-adi davranışları ilə diqqət çəkir. Allergiyaya olduğu üçün velosipedə minərkən qaz maskası taxır, qəhvə fincanı oğurlanmasın deyə onu qızdırıcı zəncirlə bağlayır, ürəyi sıxılanda 40 km qaçıb gələn bu adam bütün qəribəliklərinə baxmayaraq, dövrünə görə çox dahi fikirlər irəli sürürdü. 1949-ci ildə “Kompüter mexanizmi və Zəka” adlı məşhur məqaləsini yazır. Bu məqalədə xüsusilə süni zəka mövzularına toxunan Turinq bir maşının “ağıllı” sayılması üçün lazım olan standartları təyin edən təcrübə hazırlayır. “Turinq testi” adı verilən bu test maşının qarşısındakı təcrübənin görmədən ünsiyyət yaradan prosesin  maşın, yoxsa insan olduğunu müəyyən edir. Təcrübə qarşısındakının maşın olduğunu anlamasa, maşının bir növ “düçünmək” qabiliyyət olduğu aşkar olur. Bu gün əsası Turinq testinə gedib çıxan və “CAPTCHA” adlı tətbiq internetdəki istifadəçilərin insane, yoxsa robot olduğunu anlamaqda istifadə edilir.

Turinq həyatının son illərində riyazi biologiya üzərində işləyir.

Göydən üç alma düşür…

1952-ci ildə evinə oğru girən Turinq polisə verdiyi ifadəsində homoseksual olduğunu açıq-aydın deyir. Həmin illərdə İngiltərədə homoseksualizm cinayət sayılırdı. 1952-ci ildə homoseksual olduğu üçün “əxlaqsızlıq” qanunu ilə uzun müddət həbsə məhkum edilən Turinqə kimyəvi yolla xədim edilmə seçimi verilir. Xədim edilməyi seçən Turinqə məhkəmə qərarı ilə yüksək dozada qadınlıq hormonları yeridilir. Bu müalicə nəticəsində onun cinsi istəkləri yox olur, sinəsi böyüyür. Lakin bəlkə də özü üçün ən əhəmiyyətli olan düşünmək bacarığı da bununla iflas edir. Yenilikçi və qeyri-adi Turinq günbəgün yox olmağa başlayır.

O illərdə homoseksual olmağın və bunu açıqca deməyin cəzası ağır idi. Həm də mərhəmətsiz. Bədənindəki və zehnindəki dəyişikliklər azmış kimi bir də İngilis gizli xidməti Turinqi izləməyə başlayır. Homoseksual olduğu üçün daha etibarsız, şantaja daha açıq olduğunu düşünürlər. Hər hərəkəti izlənilir, hesabatlar və s. Bununla da hər kəs İkinci Dünya müharibəsində minlərlə insanın həyatını xilas edən Turinqi unudur. Yavaş-yavaş dostları azalır, evinə gedib-gələnlər yox olur.

1954-ci ildə, 42-ci ad günündən bir neçə həftə əvvəl evində ölü tapılır. Elə öldüyü yerin baş tərəfində yarısı dişlənmiş alma tapılır. Yarılmadan sonra onun ölüm səbəbi məlum olur. Sionid vasitəsilə intihar etmişdi. Əldə olunan məlumatlara görə, sionidi əvvəlcə həmin almaya yeridib, quruyandan sonra isə yeyib.

Fərdi seçimləri üzündən mühakimə olunan, qarşılaşdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərə görə, intihar edən Alan Turinq öləndə sadəcə 41 yaşı var idi. O günə qədər ortaya qoyduğu fikirlər kompüter və süni zəka haqqında müasir dünya üçün böyük cığır açmışdı. Bəlkə də yaşasaydı, elm və insanlığa daha çox kömək edəcəkdi. Amma ictimai dözümsüzlük bu dahini aramızdan çox erkən yaşda ayırdı.

Nərgiz Nənə

 

BUNU DA OXU

Roy Kin milli yığmamıza başçılıq edə bilər? - AFFA-dan açıqlama
Yük yerində sərnişin keçirməyə cəhd olundu - VİDEO
DSMF-nin vəzifəli şəxsləri saxlanıldı - VİDEO
Qapalı məkanlarda diqqətli olaq - VİDEO
Ağdaşda 50 nəfərdən artıq şəxs xüsusi karantin qaydalarını belə pozub - VİDEO
Xəbər lenti

Xarici İşlər nazirliyində brifinq keçirildi - Diplomatik korpusun nümayəndələri məlumatlandırıldı
23:14 13.07.2020

MİNSK qrupunun həmsədrləri birgə bəyanat yaydı - “Tərəfləri zəruri addımlar atmağa çağırırıq”
22:54 13.07.2020

Çavuşoğludan İrəvana sərt etiraz - “Ermənistan ağlını başına toplasın!”
22:36 13.07.2020

Alimlər tətqiqat apardı - Uşaqların covid-19-u bir-birinə ötürmə faizi xeyli aşağıdır
22:14 13.07.2020

Ermənistan növbəti dəfə təcavüzkar olduğunu göstərdi - “Düşmənə yenidən öz yeri göstəriləcək”
21:54 13.07.2020

Azərbaycan güclü orduya malikdir - Düşmən təxribatının qarşısı qətiyyətlə alınır
21:14 13.07.2020

Daxili xaosdan yayınmağın təxribatçı yolu - Paşinyan komandasını xilas edə biləcək?
20:54 13.07.2020

Dağlıq Qarabağın Azərbaycanlı icması bəyanat yaydı - “Ermənistan münaqişənin sülh yolu ilə həllini istəmir”
20:32 13.07.2020

Düşmən Naxçıvan istiqamətində də atəşkəsi pozdu - Beş hektara qədər ərazi yanıb
20:14 13.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın rəsmi "İnstagram" səhifəsində şəhid olanların xatirəsinə həsr olunan paylaşım edilib
19:54 13.07.2020

Erməni sosial şəbəkə istifadəçiləri məlumat yaydı - Düşmənin itkiləri yüzlərlədir
19:36 13.07.2020

Gürcüstandan 200 Azərbaycan vətəndaşı təxliyə olundu - Onlarda COVİD-19 virusu aşkarlanmayıb
19:14 13.07.2020

Gəncədə yanacaqdoldurma məntəqəsində partlayış - Partlayış yanğınla nəticələnib
18:54 13.07.2020

Daha 529 nəfər koronavirusa yoluxdu - 547 nəfər sağaldı, 7 nəfər vəfat etdi
18:36 13.07.2020

Karantin qaydalarını pozan bərbərxana aşkarlandı - Qanunu pozan şəxslərlə bağlı protokol tərtib edildı
18:14 13.07.2020

Rəhim Qazıyev saxlanıldı - O, dövlət əleyhinə açıq çağırışlar və təxribat maddələri ilə ittiham edilir
17:57 13.07.2020

Pandemiya jurnalistlərin fəaliyyətinə təsir edir - Yanliş məlumatlar medianın işini çətinləşdirir
17:36 13.07.2020

Rusiya XİN bəyanat yaydı - “Moskva sərhəddindəki əməliyyatlardan narahatdır”
17:32 13.07.2020

Ötən il qida zəhərlənməsindən 7 nəfər ölüb - 2025-ci ilə qədər sayın azaldılması hədəflənir
17:23 13.07.2020

Düşmənin dayaq məntəqəsinə zərbə endirildib - Tovuz istiqamətində gecə də gərginlik davam edib
17:14 13.07.2020

Orduya getmək üçün müraciətlər edilir - Ehtiyatda olan Azərbaycan gəncləri döyüşə getmək istəyir
16:54 13.07.2020

Virusa yoluxanların sayı 13 milyon 60 mini ötüb - Epidemiya qurbanlarının sayı 572 mindən çoxdur
16:36 13.07.2020

Tovuz istiqamətində iki erməni polisi yaralanıb - Ermənistanın Müdafiə nazirliyi itkilərini gizlədir
16:14 13.07.2020

Türkiyə XİN-dən Azərbaycana dəstək - “Erməni təcavüzünü şiddətlə qınayırıq”
15:54 13.07.2020

Avropa ittifaqı təxribata münasibət bildirdi - “Dövlət sərhədində atışma çox narahatedicidir”
15:48 13.07.2020

Elmar Məmmədyarov vasitəçilərlə danışdı - Yeni təxribat təcavüz aktı olaraq qiymətləndirildi
15:28 13.07.2020

Yevlaxda idmançılar cərimələndi - Karantin qaydalarını pozub, idman zalında məşq ediblər
15:14 13.07.2020

KTMT-nin təcili iclası keçiriləcək - Təşkilatın baş katibi bu təşəbbüs ilə çıxış edib
14:54 13.07.2020

Ağstafada 1 ədəd mərmi tapıldı - 122 mm-lik top mərmisi zərərsizləşdirildi
14:36 13.07.2020

Türkiyə Azərbaycana belə dəstək oldu - #səninləyikAzərbaycan
14:14 13.07.2020

Rusiyalı tarixçi qarabağ kanalı açdı - Qarabağ: “Rusiyadan baxış”
19:52 12.07.2020

Nazirlik fermerlərə müraciət etdi - Gələcəkdə subsidiya almaya bilərsiz
19:14 12.07.2020

Azərbaycanın qlobal reytinqdə mövqeyi - Davamlı inkişaf məqsədləri üzrə regionda liderik
18:51 12.07.2020

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva COVİD-19 xəstəliyindən müalicəsi davam edən Əməkdar artist Bəhram Bağırzadə ilə telefonla danışıb
18:36 12.07.2020

Ölkələr karantin rejimini sərtləşdirir
18:14 12.07.2020

Ölkədə 520 nəfər koronovirusa yoluxdu - 486 nəfər sağaldı, 8 nəfər vəfat etdi
17:54 12.07.2020

Azərbaycan-Ermənistan sərhədində döyüş gedir - Hər iki tərəfdən itki var
17:36 12.07.2020

Cəbhədə düşmən təxribatı - Silahlı qüvvələrimiz vəziyyətə nəzarət edir
17:14 12.07.2020

Teymur Cəfərov EKMO cihazına qoşulub - Həkim dərin koma vəziyyətindədir
16:52 12.07.2020

Rusiyadan həkimlər gəlir - Öz təcrübələrini bölüşəcəklər
16:14 12.07.2020

COVİD-19 yoluxan daha bir xəstə saxlanılıb - Polis nəzarətinə götürülüb
15:58 12.07.2020

XİN–dən düşmən təxribatı ilə bağlı açıqlama - Məsuliyyət Ermənistanın üzərinə düşür
15:25 12.07.2020

Rusiya Çinlə ABŞ arasında vasitəçilik etməyə hazırdır - Lavrov: “Buna maraq olarsa, biz imtina etmərik”
23:17 11.07.2020

Şəhid ailəsinə yeni mənzil verildi - Heydər Əliyev fondu daha bir şəhid ailəsinə dəstək oldu
19:28 11.07.2020

Gəncədə yağan güclü yağış fəsadtörətdi - Xəstəxananın hasarı uçdu, qaz xətti yararsız vəziyyətə düşdü
19:06 11.07.2020

Futbol üzrə dünya çempionu vəfat etdi - Çarlton uzun sürən xəstəlikdən əziyyət çəkib
18:54 11.07.2020

Rusiyalı pulmanoloqun təəssüratı - “Azərbaycan reanimasiya şöbəsinin təchizatı yüksək səviyyədədir”
18:36 11.07.2020

Koronavirusla mübarizəmiz davam edir - Qaydalara əməl edilərsə, yoluxma azalacaq
18:14 11.07.2020

31-ci xüsusi sessiyanın ilkin gündəliyi açıqlandı - Gündəliyə 7 bənd daxildir
17:57 11.07.2020

Daha 531 nəfər Covid-19 yoluxub - 514 nəfər sağalıb, 6 nəfər vəfat edib
17:36 11.07.2020

Virusa yoluxanların sayı 12 milyon 660 mini ötüb - Epidemiya qurbanlarının sayı 564 minə çatır
16:54 11.07.2020

Bosniya və Herseqovina Srebrenitsa qətliamından 23 il ötür - Daha 9 nəfərin qalıqları torpağa tapşırıldı
16:36 11.07.2020

Trampdan NATO açıqlaması - “Əgər belə deməsən, ödəniş etməyəcəklər”
16:14 11.07.2020

Ərdoğan Aya Sofyanin yeni statusunu təsdiqlədi - “Bütün dövlətlər qərara hörmətlə yanaşmalıdır”
15:54 11.07.2020

Karantin rejimini pozan sürücü saxlanıldı - O, başqa taksi sürücüsünün icazəsindən istifadə edib sərnişin daşıyıb
15:14 11.07.2020

Prezident İlham Əliyev Sərəncam imzaladı
14:52 11.07.2020

Binəqədidə qanvermə aksiyası keçirildi - Toplanan qan irsi qan xəstələrinə veriləcək
14:39 11.07.2020

Bağ evində narkotik əkdi - Çətənə kolu və qurudulmuş marixuana aşkarlandı
14:12 11.07.2020

BMT davamlı inkişaf hesabatını açıqladı - Azərbaycan “Davamlı inkişaf məqsədləri indeksi”nə görə regionda liderdir
13:54 11.07.2020

Ağsuda iribuynuzlu heyvanları oğurlayan qəssab saxlanıldı - Oğurlanan heyvanlar sahiblərinə qaytarıldı
13:36 11.07.2020

Daha 526 nəfər koronavirusa yoluxdu - 502 nəfər sağaldi, 8 nəfər vəfat etdi
23:59 10.07.2020

XİN-in konsulluq idarəsinin rəisi həbs edildi - Onunla barəbər saxlanılan digər əməkdaş barəsində həbs qərarı verildi
23:57 10.07.2020

İspaniyada məhdudiyyətlər artırlır - Daha bir bölgədə maska taxmaq məcburi oldu
23:41 10.07.2020

Avstriyada da yoluxma halları artır - Qaydalar yenidən sərtləşdiriləcək
23:39 10.07.2020

ABŞ-ın baş infeksionisti ehtiyatlı olmağa çağırdı - “Pandemiya hələ yenicə başlayır”
23:25 10.07.2020

Türkiyədə növbəti partlayış - 3 nəfər ölüb, 6 işçi yaralanıb
23:11 10.07.2020

Rusiya peyvənd sınağının yekun mərhələsinə başladı - Könüllülərin səhhəti normaldır
22:54 10.07.2020

Xaricdə təhsil almaq istəyənlərin nəzərinə - Şərt və qaydalarda dəyişiklik nədən ibarətdir?
22:36 10.07.2020

Şəmkirdə avtoxuliqanlıq edib sosial şəbəkədə paylaşdı - Sürücülük hüququndan məhrum edildi
22:14 10.07.2020

Sahə həkimlərini tanımayan vətəndaşlar nə etməlidir? - Poliknikalara müraciətdə yaşayış yeri üzrə qeydiyyat önəmli deyil
21:58 10.07.2020

Karantin rejimi daha 60 gün uzadılacaq? - Qərarlar vəziyyət təhlil olunaraq verilir
21:14 10.07.2020

Polisdən xəbərdarlıq - 2 gün bütün küçə və prospektlərdə mobil postlar qurulacaq
20:54 10.07.2020

Tarixi abidə məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşib - “Qum hamamı” adı ilə tanınan abidə tullantı məkanına çevrilib
20:36 10.07.2020

Kürdə 3 nəfər batdı - Birinin meyiti tapılsa da, digər ikisi axtarılır
20:14 10.07.2020

Taktiki təlimlər keçirilir - Hədəflər məhv edilib
19:54 10.07.2020

BMT Azərbaycanın təşəbbüsünü dəstəklədi - Bu gün baş assambleyanın 31-ci xüsusi sessiyası çağırılır
19:21 10.07.2020

"Bergen anlaşması"nın müddəaları müzakirə edildi - Komitə sədri İspaniya ilə bağlı hansı təklifi etdi?
18:58 10.07.2020

Hökümətlərarası komissiyanın 6-cı iclası keçirildi - Litva ilə Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsi 42 faiz artıb
18:21 10.07.2020

Göranboyda yük avtomobilləri toqquşdu - Tonlarla qarpız yola dağıldı
17:54 10.07.2020

Şirvanda qətl törədilib - Dostunu bıçaqlayaraq öldürdü
17:47 10.07.2020

Bütün xəbərlər