Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi

Xədim olunan, almayla intihar edən unudulmuş dahinin - dəhşətli həyat hekayəsi
23072 dəfə oxunub

Bir adam düşünün. Elə bir adam ki, İkinci Dünya müharibəsinin istiqamətini dəyişdirəcək layihəyə imza atmış olsun, minlərlə insanın həyatını qurtarsın, Avropanı faşist işğalından qorumuş olsun. Hətta eyni adam bu gün hamımızın əlinin altındakı kompüterlərin və süni zəkanın təməllərini atmış olsun. Konseptual olaraq ortaya atdığı fikirlər ölümündən illər sonra belə süni zəkadan nano-texnologiyaya, molekulyar biologiyadan riyaziyyata qədər hər sahədə hələ də etibarlıdır, hələ də istifadə olunur. Amma bu fəaliyyətlərinə baxmayaraq, bu adam nə məktəblərdə yad edilib, nə də adı filmlərdə çəkilir. Bax, bu unudulmuş dahinin adı Alan Turinqdir.

XX əsrin ən böyük riyaziyyatçılarından olan və kompüter elmlərinin, süni zəkanın atası sayılan Alan Turinq çoxumuzun çox gec eşitdiyi, ya da bəlkə də heç eşitmədiyi addır.

23 iyun 1912-ci ildə Londonda bir oğlan dünyaya göz açır. Bu uşaq sayəsində illər sonra kompüterlər həyatımızın imtinaedilməz parçası halına gələcəkdi, yenə bu uşaq sayəsində İngiltərə İkinci Dünya müharibəsində faşistləri məğlub edəcəkdi və dəniz qüvvələrində döyüşən çox əsgərin həyatı xilas olacaqdı. Dünya tarixini dəyişdirəcək bu uşağın adı Alan Matison Turinq idi.

Hələ kiçik yaşlarından müəllimləri Turinqin olduqca ağıllı, öyrənməyə meylli, xüsusilə də riyaziyyat məsələlərində güclü olduğunu görüblər. O, 14 yaşı olanda Dorsetdə yerləşən Şerborn məktəbinə getməyə başlayır. Məktəbə başlaması tarixi İngiltərədəki 1926-cı il aksiyası ilə üst-üstə düşür. Amma Turinq məktəbin ilk gününə çatmağa əzm göstərir, təkbaşına velosipedlə 100 km pedal çevirir, yolda başına min cür oyun gəlir, lakin məktəbə çata bilir. Özü də vaxtında.

Şerborn Turinqin həyatının dönüş nöqtələrindən biri olacaqdı. Burada əvvəlcə həyatının ilk sevgisi Kristofer Marko ilə qarşılaşır. Turinq dəlicəsinə aşiq olduğu bu həmcinsi sayəsində homoseksual olduğunu başa düşür. Məktəblər bitənə yaxın Markonun vərəmdən ölməsi onun Tanrıya olan inancını sarsıdır və insan təbiətindəki bütün hadisələrin tamamilə təbii səbəbli olduğunu başa düşür.

Şerborndan sonra Kembricə “Kings College”ə gəlir və buranı riyaziyyat üzrə ən uğurlu şagird kimi bitirir. 1936-ci ildə “On Computable Numbers with an Application to the Entscheidungsproblem” (Nömrələr: Qərar Verme probleminin bir Tətbiqi) məqaləsini yazır. Bu məqalə sonralar kompüter elminin bazası olaraq qəbul ediləcəkdi. Həmin yazıda o, məşhur riyaziyyatçı Kurt Gödelin 1931-ci ildə etdiyi hesablamaları yenidən və daha sadə düsturlara çevirir. Bunları hazırlayarkən hər hansı kompüter alqoritmini süni hazırlamağa yarayan və öz icadı mücərrəd qurğu olan Turinq maşını anlayışını da ortaya çıxır.

“Mexanika” anlayışı Turinq tərəfindən ilk dəfə ortaya qoyulanda ətrafda konkret bir mexanizm yox idi. Maşın iki istiqamətdə sonsuz uzunluqda olduğu fərz edilən və üzərində yazı yazıla bilən kağız lent və bunu oxuya bilən, bir də müəyyən dərəcədə əmrlər yerinə yetirən cədvəldən ibarət idi. Bu anlayış kompüter elmlərinin doğulması üçün ilkin addım idi. Hər nə qədər bu qurğu sadə və primitiv görünsə də, bu gün müasir sistem bloklarının həyata keçirdiyi hər cür hesablama bu maşınla gec-gec də olsa edilə bilərdi.

“King'S College”dən məzun olandan sonra ABŞ-a gedən Turinq 1936-1938 illərdə Princeton Universitetində magistratura oxuyur. Burada Riyaziyyat və kriptologiya (şifrə çözümü) üzərində daha çox işləyir. 1938-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin qızğın dövründə İngiltərəyə qayıdır. Qayıdan kimi də İngilis ordusu tərəfindən kriptologiya qrupuna daxil edilir.

Süni zəka haqqında ilk fikirlər və “Eniqma”

Alman hökuməti müharibə zamanı yazışmaları dəyişən şifrəli mesajlardan istifadə edirdi və bu şifrələnmə “Eniqma” adı verilən maşın həyata keçirirdi. Turinq əvvəlcə Alman dəniz qüvvələrinə aid şifrələrin qırılması üçün işləyən kriptoanaliz qrupunun başına keçirilir. Vəzifəsi zamanı Alman şifrələrini qırmaq üçün fərqli üsullar inkişaf etdirir və “Eniqma” cihazı tərəfindən həmin şifrələri qırmağa yarayan “Bombe” adlı bir elektromexanik maşınının dizaynına kömək edir. Rəqəmsal kompüterlərin atası hesab olunan Bombelər faşistlərin şifrəli mesajlarını aşkara çıxarmaqla faşist Almaniyası qarşısında çox böyük üstünlüyə rəvac verir. Turinqin bu kəşfi sayəsində çox adamın həyatı xilas edilir və müharibənin istiqaməti faşistlərin əleyhinə çevrilir.

Turinq müharibədən sonra beynindəki riyazi məntiq mənşəli fikirləri kriptologiyaya tətbiq edərkən əldə etdiyi təcrübə və daha əvvəldən qazandığı təcrübələrlə elektron məlumatları birləşdirir və ilk müasir kompüter dizaynı üzərində işə başlayır. İlk planlarına London Milli Fizika Laboratoriyası tərəfindən icazə verilsə də, dizaynı eyni dövrdə kompüter elmi üzərinə çalışan Amerika layihə qruplarının fikirlərinin kölgəsində qalır. Çünki Turinqin müharibə illərində qazandığı müvəffəqiyyətli fikirləri hələ “çox gizli” status altında inkişaf edirdi. Və elmi yazıların ilk ağıla gələn mövzusu idi.

Qarşısına çıxan məhdudiyyətlərlə kriz keçirən Turinq sənaye, ya da ticarət layihələrindən vaz keçərək yenidən süni zəka üzərində işə başlayır. Bir tərəfdən də beynini rahatlaşdırmaq üçün hər gün uzun məsafələr qaçmağa başlayır. Hər işə özünü sonuna qədər təslim edən bu qəribə adam stress atmaq üçün başladığı qaçmaq işini o qədər inkişaf etdirir ki, 1947-ci ildə “Walton Atletik” klubunda qatıldığı marafonu 2 saat 46 dəqiqə 3 saniyədə tamamlayır. 1948-ci il olimpiadası marafonunda isə qızıl medalı, eyni məsafəni Turinqdən sadəcə 11 dəqiqə daha qısa müddətdə bitirən idmançı qazanır.

1948-ci ildə Mançester Universitetində işə başlayan Turinq burada qeyri-adi davranışları ilə diqqət çəkir. Allergiyaya olduğu üçün velosipedə minərkən qaz maskası taxır, qəhvə fincanı oğurlanmasın deyə onu qızdırıcı zəncirlə bağlayır, ürəyi sıxılanda 40 km qaçıb gələn bu adam bütün qəribəliklərinə baxmayaraq, dövrünə görə çox dahi fikirlər irəli sürürdü. 1949-ci ildə “Kompüter mexanizmi və Zəka” adlı məşhur məqaləsini yazır. Bu məqalədə xüsusilə süni zəka mövzularına toxunan Turinq bir maşının “ağıllı” sayılması üçün lazım olan standartları təyin edən təcrübə hazırlayır. “Turinq testi” adı verilən bu test maşının qarşısındakı təcrübənin görmədən ünsiyyət yaradan prosesin  maşın, yoxsa insan olduğunu müəyyən edir. Təcrübə qarşısındakının maşın olduğunu anlamasa, maşının bir növ “düçünmək” qabiliyyət olduğu aşkar olur. Bu gün əsası Turinq testinə gedib çıxan və “CAPTCHA” adlı tətbiq internetdəki istifadəçilərin insane, yoxsa robot olduğunu anlamaqda istifadə edilir.

Turinq həyatının son illərində riyazi biologiya üzərində işləyir.

Göydən üç alma düşür…

1952-ci ildə evinə oğru girən Turinq polisə verdiyi ifadəsində homoseksual olduğunu açıq-aydın deyir. Həmin illərdə İngiltərədə homoseksualizm cinayət sayılırdı. 1952-ci ildə homoseksual olduğu üçün “əxlaqsızlıq” qanunu ilə uzun müddət həbsə məhkum edilən Turinqə kimyəvi yolla xədim edilmə seçimi verilir. Xədim edilməyi seçən Turinqə məhkəmə qərarı ilə yüksək dozada qadınlıq hormonları yeridilir. Bu müalicə nəticəsində onun cinsi istəkləri yox olur, sinəsi böyüyür. Lakin bəlkə də özü üçün ən əhəmiyyətli olan düşünmək bacarığı da bununla iflas edir. Yenilikçi və qeyri-adi Turinq günbəgün yox olmağa başlayır.

O illərdə homoseksual olmağın və bunu açıqca deməyin cəzası ağır idi. Həm də mərhəmətsiz. Bədənindəki və zehnindəki dəyişikliklər azmış kimi bir də İngilis gizli xidməti Turinqi izləməyə başlayır. Homoseksual olduğu üçün daha etibarsız, şantaja daha açıq olduğunu düşünürlər. Hər hərəkəti izlənilir, hesabatlar və s. Bununla da hər kəs İkinci Dünya müharibəsində minlərlə insanın həyatını xilas edən Turinqi unudur. Yavaş-yavaş dostları azalır, evinə gedib-gələnlər yox olur.

1954-ci ildə, 42-ci ad günündən bir neçə həftə əvvəl evində ölü tapılır. Elə öldüyü yerin baş tərəfində yarısı dişlənmiş alma tapılır. Yarılmadan sonra onun ölüm səbəbi məlum olur. Sionid vasitəsilə intihar etmişdi. Əldə olunan məlumatlara görə, sionidi əvvəlcə həmin almaya yeridib, quruyandan sonra isə yeyib.

Fərdi seçimləri üzündən mühakimə olunan, qarşılaşdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərə görə, intihar edən Alan Turinq öləndə sadəcə 41 yaşı var idi. O günə qədər ortaya qoyduğu fikirlər kompüter və süni zəka haqqında müasir dünya üçün böyük cığır açmışdı. Bəlkə də yaşasaydı, elm və insanlığa daha çox kömək edəcəkdi. Amma ictimai dözümsüzlük bu dahini aramızdan çox erkən yaşda ayırdı.

Nərgiz Nənə

 

BUNU DA OXU

Əcnəbi vətəndaşlar cəriməni ödəməkdən yayınırlar - VİDEO
Çavuşoğludan İdlib açıqlaması - “Hələ çox iş görmək lazımdır”
Suriya ordusu ağır itkilər verir - Yüzlərlə əsgər həlak olub
Hərbi qulluqçumuz şəhid olub - Düşmən yenə təxribat törətdi
MSK-ya daxil olan müraciətlərlə bağlı qərar qəbul ediləcək
Xəbər lenti

Çində koronavirusdan ölənlərin sayı 1700-ü ötüb - 66 mindən çox insan virusa yoluxub
10:25 18.02.2020

BU GÜN HAVA YAĞMURSUZ KEÇƏCƏK
10:02 18.02.2020

Dərsliklər ictimai müzakirəyə çıxarılıb - Rəy, təklif və iradlarınızı yaza bilərsiniz
09:37 18.02.2020

Əcnəbi vətəndaşlar cəriməni ödəməkdən yayınırlar - VİDEO
09:16 18.02.2020

Türkiyədə növbəti zəlzələ - Elazığda bina çökdü
21:24 17.02.2020

Çavuşoğludan İdlib açıqlaması - “Hələ çox iş görmək lazımdır”
20:58 17.02.2020

Gəncədə Xocalı faciəsi ilə bağlı tədbir keçirildi - “Xocalı tarixin qan yaddaşı”
20:33 17.02.2020

Paşinyanın "Münhen uğursuzluğu" - Erməni baş nazir ölkəsində də tənqid olunur
20:12 17.02.2020

Zaqatalada oğurluqla məşğul olan dəstə yaxalandı - Zərərçəkmişin yaxını qarətçilərlə əlbir olub
19:48 17.02.2020

Suriya ordusu ağır itkilər verir - Yüzlərlə əsgər həlak olub
19:27 17.02.2020

Ruhani ABŞ-la danışıqları qəbul etmədi - “Bizi zəif tərəf kimi dialoqa təhrik etmək mümkün deyil”
19:00 17.02.2020

“XOCALI – tarixin qan yaddaşı” - Faciə qurbanları yad edilib
18:32 17.02.2020

Komitə sədrindən açiqlama - “7 min ailəlik qəsəbə salınacaq”
18:05 17.02.2020

Masallıda tədbir keçirilib - Milli Qəhrəmanımız anıldı
17:26 17.02.2020

7 məntəqənin nəticələri ləğv edildi - MSK 384 videogörüntünü araşdırır
16:55 17.02.2020

Ermənistanın keçmiş müdafiə naziridən gözlənilməz açıqlama
16:23 17.02.2020

Kürdəmir sakinindən küllü miqdarda narkotik vasitə aşkarlanaraq götürülüb - FOTOLAR
15:57 17.02.2020

Multikulturalizm qış məktəbi layihəsi başladı - Qubada ilk mühazirə təşkil olunub
15:19 17.02.2020

İmişlidə turşudan zəhərlənən ailənin daha bir üzvü öldü - 15 yaşlı qız xəstəxanada həyatını itirib
14:45 17.02.2020

Çindən gələn tələbələrin səhhəti normaldır - Karantin müddəti davam edir
13:53 17.02.2020

Traktorla "Mersedes" toqquşub, xəsarət alan var - Kürdəmirdə - ÖZƏL - FOTOLAR
13:13 17.02.2020

Şəmkirdə dəhşətli yol qəzası - İki nəfər ölüb
12:45 17.02.2020

Final fitinə cəmi bir saniyə qalmış məğlubiyyətdən yaxa qurtaran Rafael Ağayev - Karate 1 Premyer Liqa turnirinin qızıl medalını qazandı - VİDEO
11:58 17.02.2020

PAYTAXTDA 10 DƏRƏCƏ İSTİ OLACAQ - DAĞLIQ ƏRAZİLƏRDƏ QAR YAĞACAQ
11:12 17.02.2020

KORONAVİRUSDAN ÖLƏNLƏRİN SAYI 1700-ü ÖTÜB - 66 MİNDƏN ÇOX İNSAN VİRUSA YOLUXUB
10:28 17.02.2020

Prezident İlham Əliyev Paşinyana tarixi və siyasət dərsi keçdi - VİDEO
10:01 17.02.2020

QARADAĞLI FACİƏSİNİN İLDÖNÜMÜDÜR
09:29 17.02.2020

Çində virusdan ölənlərin sayı 1524 oldu - Virusa yoluxanların sayı isə 66 min 578 nəfərə çatib
14:50 16.02.2020

Kənd təsərrüfatında yeni layihə - İribuynuzlu heyvanların ifrazatından metan qazı alınacaq
14:04 16.02.2020

Multikulturalizm qış məktəbi başladı - Bakı ilə yanaşı bölgələrdə də tədbirlər keçiriləcək
13:18 16.02.2020

Avropa Çempionatında Manolova gümüş medal qazandı
12:31 16.02.2020

İmişlidə dəhşətli yol qəzası - İki nəfər olüb, bir nəfər yaralanıb
11:52 16.02.2020

Qəbələdə yanğin baş verib - Bir ailənin altı üzvü xəsarət alıb
11:15 16.02.2020

Hava limanında əməliyyat - Ölkədən küllü miqdarda dollar çıxarmaq istəyən şəxs tutuldu
10:25 16.02.2020

Qarabağda daha bir erməni əsgəri öldü - Hadisənin təfərrüatları məlum deyil
09:45 16.02.2020

Müdafiə naziri müşavirə keçirdi - Təlimlərlə bağlı tapşırıqlar verildi
20:53 15.02.2020

Dünya Kubokunda idmançımız finala adladı
20:10 15.02.2020

Hərbi qulluqçumuz şəhid olub - Düşmən yenə təxribat törətdi
19:44 15.02.2020

"Mancester Siti"yə ağır cəza - "Şəhərlilər" 300 milyon funt itirəcək
18:35 15.02.2020

220-dən artıq videogörüntü araşdırılıb - MSK sədri pozuntularla bağlı görüntü yayan şəxslərə minnətdarlıq etdi
18:08 15.02.2020

Şəmkirdə yanıq xəsarəti alan 9 yaşlı uşaq öldü - Atası və babasının isə vəziyyəti ağır olaraq qalır
17:45 15.02.2020

Ağstafada ağır qəza - Bir nəfər ölüb, üç nəfər xəsarət alıb
17:11 15.02.2020

Fazil Nəcəfovun “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
16:04 15.02.2020

MSK 77 saylı Astara Seçki Dairəsi üzrə səsvermənin nəticələrini qüvvədə saxladı
15:00 15.02.2020

MSK-ya daxil olan müraciətlərlə bağlı qərar qəbul ediləcək
14:17 15.02.2020

Nəsir İmanquliyev haqqında kitab çap edilib - “Mətbuat fədaisi” adlı kitab təqdim olundu - YENİLƏNİB - VİDEO
12:58 15.02.2020

“ABŞ ilə müharibəyə çox yaxın idik” - Zərifdən müharibə ehtimalları barədə açıqlama
12:43 15.02.2020

Badamdarda yenidən sürüşmə oldu - Ərazidə monitorinq aparılır - Yenilənib - VİDEO
12:04 15.02.2020

Türkiyə idlibdə xüsusi təyinatlılar yerləşdirir - 60 maşından ibarət hərbi karvan məntəqələrə çatıb
12:03 15.02.2020

İSMAYILLIDA DƏLƏDUZLUQ EDƏN ŞƏXS SAXLANILIB
11:39 15.02.2020

MİDA: Güzəştli mənzili bir dəfə almaq mümkün olacaq - Mənzillərin əvəzlənməsinə icazə verilməyəcək - YENİLƏNİB - VİDEO
11:12 15.02.2020

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Moldova Prezidenti İqor Dodon ilə görüşüb
10:43 15.02.2020

İmişlidə əməliyyat keçirilib, 2 nəfər saxlanılıb - Üç kiloqrama yaxın heroin aşkarlandı
10:21 15.02.2020

Azərbaycanın su ehtiyatları azalır - Hansı qabaqlayıcı tədbirlər görüləcək?
10:00 15.02.2020

Novxanıda oğru iş başında ələ keçdi - Bağ evindən oğurluq etmək istəyirmiş
09:35 15.02.2020

Kürdəmirdə müşavirə keçirildi - Baramaçılığın inkişafına diqqət artırılır
22:22 14.02.2020

“Göstərir Bakı” - Azərbaycan televiziyasının yaranmasından 64 il keçir - Yenilənib - VİDEO
22:00 14.02.2020

Pomidor 22 manata, xiyar 11 manata satılır - Azərbacan tərəvəzinin Rusiyada qiyməti qalxıb
21:33 14.02.2020

Ermənistanda əsgərləri daşiyan avtobus aşıb - Altı əsgər xəsarət alıb
21:02 14.02.2020

Nəticələri ləğv olunan dairələr - Təkrar seçki nə vaxt keçirilə bilər?
20:44 14.02.2020

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva onkoloji xəstəlikdən əziyyət çəkən uşaqlarla görüşüb
20:21 14.02.2020

Prezident İlham Əliyev Münxendə Küveyt Dövlətinin Baş Naziri Şeyx Sabah Xalid əl-Həməd əl-Sabah ilə görüşüb
19:59 14.02.2020

Zaqatalada qanlı hadisə - Həmkəndlisini başından bıçaqladı
19:36 14.02.2020

Prezident İlham Əliyev Münxendə Vladimir Norov ilə görüşüb
19:15 14.02.2020

İtən mobil telefonları necə tampaq olar? - VİDEO
18:58 14.02.2020

Magistraturaya sənəd qəbulu başa çatdı - 15703 bakalavr imtahanda iştirak edəcək
18:33 14.02.2020

Ədviyyatların keyfiyyətini necə yoxlamaq olar? - "ŞtrixKod" məsləhət verir - VİDEO
18:05 14.02.2020

Qida məhsullarının ixracı artıb - Yalnız 8 maşın məhsulumuz geri qaytarılıb
17:36 14.02.2020

Prezident İlham Əliyev Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin prezidenti ilə görüşüb
17:11 14.02.2020

Xarici ölkə vətəndaşlarına qadağa - Cəriməsi olanların ölkədən çıxışına məhdudiyyət qoyuldu?
16:45 14.02.2020

"Sabahın alimləri" müsabiqənin bağlanış mərasimi keçirilib
16:23 14.02.2020

Onlayn narkotik satanlar ələ keçdi - 27 nəfərlik mütəşəkkil dəstə necə ifşa olunub?
16:00 14.02.2020

Nazirlikdən işsiz gənclərə müjdə - İşçinin maaşının 50%-i dövlət tərəfindən ödəniləcək - VİDEO
15:36 14.02.2020

Bakıda Beynəlxalq konfrans başlayıb - Rəqəmsal iqtisadiyyatla bağlı müzakirələr aparılır
15:10 14.02.2020

Tanınmış amerikalı analitik Bakıda - Tomas Qoltsa fəxri doktorluq dərəcəsi verildi
14:44 14.02.2020

“Öz torpağına qayıdış!” - Ukrayna telekanalı Cocuq Mərcanlıdan reportaj hazırladı
14:22 14.02.2020

Şəkidə 19 yaşlı gənc saxlanıldı - Qızıl və pulu oğurladığını etiraf etdi
13:53 14.02.2020

Minimum əməkhaqqi artirilacaq - Növbəti 5 ildə məşğulluq sahəsində bir sira addimlar atilacaq
13:30 14.02.2020

Qadın güləşçimiz finalda - Bir qızıl, üç bürünc medal şansı
13:13 14.02.2020

Bakı Nəqiyyat Agentliyi sürücülərə xəbərdarlıq edir - Bəzi yollarda sürət həddi endirildi
12:44 14.02.2020

Bütün xəbərlər