Əlaqə: (012) 497-46-21 [email protected]

ATV.AZ×

Nəriman Nərimanovun qardaşı haqqında bilmədiklərimiz

Nəriman Nərimanovun qardaşı haqqında bilmədiklərimiz
2869 dəfə oxunub

Elə ziyalılarımız var ki, onların nə şəxsiyyəti, nə fəaliyyəti, nə də yaradıcılığı haqqında bizim hələ də xəbərimiz yoxdur. Onlarla, yüzlərlə belə aydınlarımızın adları və yaradıcılıqları kataloqlarda şifrələnib öz araşdırıcısının yolunu gözləyir.

Bəli, “gözü yolda qalan” belə ədiblərimizdən biri də Nəriman Nərimanovun böyük qardaşı, Qafqazda ilk azərbaycanlı mürəttib, maarifpərvər ziyalı Salman Nərimanovdur.

Nə gizlədim, ölkəmiz haqqında araşdırma aparan Pensilvaniya Universitetinin doktorantı Kelsi Raysla tanışlığımıza kimi biz də belə bir ziyalımızın varlığından xəbərsiz idik. Amerikalı xanımın təqdimatından sonra Salman Nərimanov barəsində qısa bir araşdırmaya başladıq və elə oradan yola  çıxıb Salman Nərimanovun nəticəsi, Nəriman Nərimanovun xatirə muzeyinin direktoru Kamilə Hüseynovaya suallarımızı ünvanladıq:

- Kamilə xanım, Salman Nərimanov kimliyi barədə oxucularımıza ətraflı  məlumat verərdiniz..

- Salman Nərimanov, Nəriman Nərimanovun böyük qardaşıdır. 1847-ci ildə Tiflisdə anadan olub. Çoxuşaqlı ailə olduqlarından atası Kərbəlayi Nəcəf  böyük ailəni çox çətinliklə dolandırarmış. Buna baxmayaraq, yeddi yaşlı oğlu Salmanı təhsil almaq üçün Hacı Molla Tağının mədrəsəsinə göndərir. Salman artıq on yaşında olanda Quranı oxumağı bacarır, Sədi Şirazinin “Gülüstan”ını əzbər söyləyərmiş. Bu, Kərbəlayi Nəcəfi sevindirməyə bilməzdi, çünki o, böyük oğlunun din xadimi olmasını istəyirdi. Məhz elə bu arzu ilə də onu Tiflis ruhani məktəbinə qoyur. Lakin Kərbəlayi Nəcəfin tez-tez xəstələnməsi, ailə vəziyyətinin ağırlığı Salmana öz təhsilini davam etdirməyə imkan vermir. Buna görə də ana babası Hacı Məmmədqasım onu bir peşə sahibi etmək üçün tacir Hacı Sadığın yanına şagird göndərir. Bu, ailənin ümumi maddi vəziyyətini bir az yüngülləşdirsə də, elə bir ciddi dönüş yaratmır.

Salman hər yerdə haqsızlığa, zorakılığa rast gəlir, ona görə də iş yerini tez-tez dəyişməli olur, gah Dəmirçi Həsənəli qəryəsində, Əlkürd çayı sahilində dükançı, gah Qarayazı meşəsində fəhlə, gah da Şeytanbazarda xırdavatçı kimi işləyir.

-Belə çıxır ki, ailə qayğıları Salmanın təhsilə qayıtmasına imkan vermir, eləmi?

-Bəli. Ancaq Salman ruhdan düşmür, ciddi mütaliə edir. O, xalq üçün yararlı bir adam olmaq arzusu ilə yaşayırdı. Təhsilini yarımçıq qoyması anası Həlimə xanıma dərd olmuşdu. Buna görə də o, kiçik oğlu Nərimanı oxudacağına and içir. Bu, ailədə hamının arzusu idi. Çünki Nəriman hələ kiçik yaşlarından öz ağıllı davranışı, iti zəkası, həssaslığı ilə diqqəti cəlb etmişdi. Həlimə xanımın şirin nağılları, Kərbəlayi Nəcəfin böyük qardaşı Əlimirzənin ürəkaçan söhbətləri balaca Nərimanın mənəvi qidasına çevrilmişdi.

Salman tez-tez bacı və qardaşlarını başına toplayar, onlara Sədinin, Hafizin, Vaqifin, Zakirin, Puşkin və Lermontovun şeirlərindən oxuyardı. Nəriman eşitdiyi şeirlərin çoxunu əzbərdən deyərdi. Balaca qardaşının elmə, ədəbiyyata coşğun həvəsi Salmanın qəlbində ümid çırağı yandırmışdı. O, əmisi Əlimirzənin köməyi ilə Nərimana ərəb və rus əlifbasını öyrədir, onu Qafqaz şeyxülislamının nəzarəti altında olan altısinifli məktəbə hazırlayırdı. Nəhayət, Nəriman 1879-cu ildə Tiflis ruhani məktəbinə daxil olur.

-Neçə övladı olub?

- Salman babamın üç qızı, bir oğlu olub - Asiya, İsmayıl, İltifat və Xanım. Qeyd edim ki, Salman babam da gec evlənib. Heç evladlarını böyüdə bilmədi.

Nəriman Nərimanov tibb fakültəsinin sonuncu kursunda oxuyanda qardaşı Salman 1907-ci ildə  rəhmətə gedir. Həmin ilin sentyabrın birində “Kaspi” qəzetində Salman Nərimanovun ölümü haqqında nekroloq dərc edilmişdir: “...Mərhum ədəbiyyat və publisistikadan da uzaq deyildi, gündəlik çıxan ilk müsəlman qəzeti “Həyat”ın səhifələrində həm yumoristik tərzdə, həm də kifayət qədər işgüzar, dəyərli məqalələrlə, bəzən də şeirlərlə də çıxış edirdi...”

Qardaşının dünyasını dəyişdiyini eşidən Nəriman təhsilini yarımçıq qoyub Bakıya dönmək istəyir. Həmin il Bakıda müəllimlərin ikinci qurultayı keçirilirmiş və o qurultayda qərara alınır ki, Nəriman təhsilini bitirənə kimi Salmanın uşaqlarını himayəyə götürsünlər. Bir ildən sonra, yəni 1908-ci ildə Salmanın xanımı da rəhmətə gedir və uşaqlar tamam başsız qalır. Nəriman Nərimanov o uşaqlara həm ata, həm də ana olur. Onlara görə də gec evlənir. Nəriman Nərimanov 1925-ci ildə oğlu Nəcəfə ünvanladığıl məktubda yazır: “...30 yaşında universietetə daxil  olmuş, onu bitirdikdən sonra bütün qüvvəmlə qardaşım Salmanın uşaqlarının tərbiyəsi ilə məşğul oldum. Bütün bu işlərdən mən yalnız indi, qardaşımın sonuncu qızı Xanımı 1924-cü ildə ərə verdikdən sonra azad olmuşam. Mən bunu bir il keçəndən sonra, yəni 1925-ci ildə yazıram...”

Sonralar Nərimanı Həştərxana sürgün edirlər və o, qardaşının uşaqlarını da özü ilə aparır. Bir an da olsun onları özündən kənarda qoymazmış, daim diqqət və qayğısı uşaqların üzərində olarmış. Həştərxanda Salmanın oğlu İsmayıl vərəm xəstəliyinə tutulur və dünyasını dəyişir. Uşağın cənazəsini Tiflisə və Bakıya aparmağa icazə vermirlər. Belə olduqda Nəriman qardaşı oğlunu Həştərxanda dəfn etməli olur.

- Salman Nərimanov Bakıya köçdükdən sonra harada işləyib?

- S. Nərimanov Qafqazda ilk azərbaycanlı mürəttib olub. O, 1905-1907-ci illərdə Bakı mətbəələrində baş mürəttiblik etməklə bərabər, Azərbaycanda milli mürəttiblərin yetişməsində və ümumiyyətlə, poliqrafiya sənətinin inkişafında ciddi xidmətlər göstərmiş, öz publisistikası və bədii əsərləri ilə bacarıqlı bir mühərrir kimi də tanınmışdır. Həmçinin də ədəbiyyat həvəskarı idi. Ciddi mütaliə edir, öz üzərində yorulmadan çalışır, Firdovsi, Nizami, Xaqani, Sədi, Hafiz, Mollayi-Rumi, Füzuli və M.F.Axundovun əsərləri ilə yaxından tanış olurdu. Əlimizə çatan əsərlərindən belə məlum olur ki, Füzuli ilə Sədini daha çox sevirmiş. Çox keçmədən Salmanın özü də “Səyyarə” imzası ilə şeirlər yazmağa başlayır. S.M. Qənizadə öz xatirələrində Salman Nərimanovun ədəbiyyat və şeirə olan marağı haqqında yazır: “...ürəfa və şüəra mühitində dolaşmağa meyli çox idi... Mövləvi məsnəvisindən istinbat etdiyi timsallar maraqdan ari deyildi”.

- Hansı əsərləri var?

- M. Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun fondunda əlyazma halında saxlanılan “Səyahətnamə” adlı əsəri, bir də nənəm İltifat xanımın qoruyub saxladığı və sonralar tədqiq edilməsi üçün Teymur Əhmədova verdiyi “Xatirələr”i. Ancaq “Xatirələr”i əlimizdə deyil. Tədqiqat üçün aparanlar qaytarmadılar və harada olduğu hələ də bəlli deyil. Həmin “Xatirə”dən əlimizdə Teymur Əhmədovun oradan istifadə edərək yazdığı bəzi materiallar var. Teymur Əhmədov yazır: “Salman Nərimanovun dəftərindəki “Vay-vay”, “Fələk”, “Ağlaram” rədifli şeirləri və bir sıra satirik mənzumələri də maraqlıdır. N.Nərimanovun böyük qardaşı Salman əsərlərini “Səyyarə” təxəllüsü ilə yazmışdır. Bu yazılar Salmanın klassik Şərq ədəbiyyatını və xalq yaradıcılığını mükəmməl bildiyini sübut edir. Dəftərdə S.Nərimanovun iki mənzum məktubu da vardır:

 

Bir namədir məndən ki, bu canə yetişsin,

Şəhri Qoridə çünki Nərimanə yetişsin,

Açsın oxusun, ta ola bu dərddən agah,

Bu hali-dili-zari-pərişanə yetişsin.

 

O, həmin məktubunda qardaşından nigaran qaldığını bildirir, ona öz hal-əhvalından xəbərdar etməyi tapşırır. İkinci məktubunda isə vəziyyətindən şikayətlənir:

Ey nigarə, qəm könül mülkün edibdir tarü-mar,

Adətim olmuş gecə-gündüz həmişə ahü-zar.

Çün zəmanə gərdişi halım pərişan eyləyib,

Ayə, qəmdən ötrümü doğmuş məni bu ruzigar?!

İstəsən gər halımı bu namədən eylə sual,

Gör necə vazeh bəyan eylər ki, çox-çox aşikar,

Dərdimi gər söyləyim cümlə mələklər ağlayar,

Od tutub, şölə çəkər daim biyaban, guhsar.

Yazmışam bu naməni ba səd həzar əndühü qəm,

Əbri-leysan tək olub çeşmim müdami əşkbar.

Ey əzizim, ölməsəm, bu dərd məni tez öldürər,

Yoxdu bu Tiflis ara məndən ötərü bir qəmküsar

Göndərib bir namə təftiş eylədin sən halımi,

Qadiri-sübhan səni etsin Nəriman, tacidar.

Qəm çəkib Səyyarə, sən etmə bu qədər ahu-fəğan,

Həll edər bu müşkülü mövla Əli Düldül-süvar”.


- Bu günə kimi Salman Nərimanovla bağlı hansısa araşdırma aparılıbmı?

- 1970-ci illərdə ilk dəfə Ofeliya Bayramova Salman Nərimanovu üzə çıxarıb, onun haqqında tədqiqat işləri aparıb. Ofeliya xanımdan başqa kimsə mərhumiyyətlərlə dolu həyat yolu keçən bir mürəttibin, fədakar mühərririn həyat və yaradıcılığı haqda kimsə maraqlanmayıb. Bir də bu günlərdə “atvxeber.az” informasiya portalından oxuyuram ki, Amerika vətəndaşı olan bir xanım Əlyazmalar İnstitutunda Salman Nərimanovun yuxarıda adını çəkdiyimiz “Səyahətnamə”sini oxuyaraq tədqiq edib. O xanımın dediyi kimi, tanımadığımız hələ də elə ziyalılarımız var ki, onların şəxsi işləri və əsərləri öz tədqiqatçısının yolunu gözləyir.

 

Rəşad Sahil

 

 

BUNU DA OXU

"Qalatasaray" Azərbaycana dəstək oldu
HAVA LİMANI MƏHDUD İŞ REJİMİNƏ KEÇİR
Hərbi vəziyyət nədir və onun tələbləri nədən ibarətdir?
Ölkədə hərbi vəziyyət elan edildi - Saat 21.00-dan 06.00-a qədər komendant saatı tətbiq olunur
Prezident İlham Əliyev: Əminəm ki, bu əks-hücum əməliyyatının bundan sonra da uğurlu nəticələri olacaqdır
Xəbər lenti

Erməni silahlı qüvvələrinin təcavüzü nəticəsində məktəblilər həlak olub
14:05 28.09.2020

PREZİDENTİN KÖMƏKÇİSİ “AL JAZEERA” KANALINA MÜSAHİBƏ VERİB
13:54 28.09.2020

Düşmənin Tərtər Rayon Məhkəməsinin yerləşdiyi əraziyə artilleriya atəşi nəticəsində bir nəfər həlak olub, üç nəfər yaralanıb
13:28 28.09.2020

"Qalatasaray" Azərbaycana dəstək oldu
13:03 28.09.2020

İNDİYƏDƏK 26 MÜLKİ ŞƏXS YARALANIB
12:42 28.09.2020

HAVA LİMANI MƏHDUD İŞ REJİMİNƏ KEÇİR
12:19 28.09.2020

Emmanuel Makron Prezident İlham Əliyevə zəng edib
11:56 28.09.2020

TALIŞ KƏNDİ ƏTRAFINDAKI YÜKSƏKLİKLƏR DÜŞMƏNDƏN TƏMİZLƏNDİ
11:33 28.09.2020

General-mayor Mais Bərxudarov: Düşməni sona qədər məhv etmək uğrunda vuruşacağıq
11:11 28.09.2020

Azərbaycan Respublikasında qismən səfərbərlik elan edilməsi haqqında - Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
10:56 28.09.2020

Hərbi vəziyyət nədir və onun tələbləri nədən ibarətdir?
10:30 28.09.2020

DÜŞMƏN 550 NƏFƏR İTKİ VERİB
10:06 28.09.2020

Ermənilər fərdi yaşayış ev və mülki obyektlərdə yanğın törədib - FHN-in müvafiq qüvvələri Ağdam və Tərtərə cəlb edilib
22:05 27.09.2020

Baş prokurorluq məlumat yaydı - Mülki əhalidən 19 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb
21:44 27.09.2020

Azərbaycanda hərbi vəziyyət elan olundu - Hansı dəyişikliklər baş verə bilər?
21:21 27.09.2020

Paşinyan əhaliyə qaçmaği tövsiyə etdi - “Azərbaycan ordusu irəliləməyə davam edir”
21:14 27.09.2020

Hər bir kəs Vətən üçün döyüşməyə hazırdır - “30 ildir qələbə xəbərini gözləyirik”
21:06 27.09.2020

Paşinyandan gözlənilməz açıqlama
20:42 27.09.2020

Pakistandan Azərbaycana dəstək - “Qardaş Azərbaycan xalqının yanındayıq”
20:00 27.09.2020

İrəvandan Moskvaya təcili zəng - Paşinyan Putinlə əlaqə saxladı
19:36 27.09.2020

Murov zirvəsi azad olundu - Vardenis-Ağdərə avtomobil yolu vizual atəş nəzarətinə götürülüb
19:20 27.09.2020

Ölkədə hərbi vəziyyət elan edildi - Saat 21.00-dan 06.00-a qədər komendant saatı tətbiq olunur
19:03 27.09.2020

Xarici İşlər naziri Ceyhun Bayramov ilə Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaarın telefon danışığı baş tutub
18:38 27.09.2020

Naftalanda 5 nəfər həyatını itirdi - Ermənistanın açdığı atəş nəticəsində bir ailənin bütün üzvü həyatını itirdi
18:18 27.09.2020

Düşmən zirehli texnikasını qoyaraq qaçır - Ərazidə qalan hərbi texnikaların video görüntüləri yayıldı
17:57 27.09.2020

Ermənistanın məşhur saytı çökdürüldü - "Qarabağ Azərbaycandır!”
17:40 27.09.2020

Prezident İlham Əliyev: Əminəm ki, bu əks-hücum əməliyyatının bundan sonra da uğurlu nəticələri olacaqdır
15:35 27.09.2020

Zakir Həsənov: Düşmənin ön xətti yarılıb, 7 kənd işğaldan azad olunub
15:07 27.09.2020

Prezidentin mətbuat xidmətinin məlumatı
14:44 27.09.2020

15 ERMƏNİ ÖLDÜRÜLÜB - ERMƏNİSTAN İTKİLƏRİNİ AÇIQLAMAĞA BAŞLAYIB
14:28 27.09.2020

Azərbaycan Ordusu işğal altındakı bir sıra kəndləri azad edib
14:10 27.09.2020

“YETƏR, 30 İLDİR GÖZLƏDİK” - DAĞLIQ QARABAĞIN AZƏRBAYCANLI İCMASI BƏYANAT YAYIB
13:55 27.09.2020

MƏTBUAT ŞURASI KİV TƏMSİLÇİLƏRİNƏ MÜRACİƏT EDİB
13:34 27.09.2020

Tərəfləri atəşi dərhal dayandırmağa çağırırıq” - RUSİYA XİN-DƏN BƏYANAT
13:10 27.09.2020

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan torpaqlarının işğalı Ermənistanın planındadır və onlar bunu gizlətmirlər
12:45 27.09.2020

Azərbaycan Prezidenti: Bizim Ermənistan ərazisində hərbi hədəflərimiz yoxdur
12:22 27.09.2020

Tərtər istiqamətində bir döyüş helikopteri zədələnib
12:09 27.09.2020

ERMƏNİSTAN İTKİLƏRİNİN BİR HİSSƏSİNİ AÇIQLADI
11:46 27.09.2020

Türkiyə: Regiondakı bütün xoşagəlməz hadisələrə görə Ermənistan məsuliyyət daşıyır
11:23 27.09.2020

Müdafiə Nazirliyi: Bölmələrimiz cəbhədə düşmən üzərində tam üstünlüyə malikdir
11:01 27.09.2020

Düşmənin təxribatı nəticəsində Ağdamın Qaradağlı kənd sakini ağır yaralanıb
10:25 27.09.2020

Erməni təxribatının qarşısını almaq üçün ölkə üzrə internetin verilməsi məhdudlaşdırılıb
10:15 27.09.2020

Bütün cəbhə boyu qoşunlarımız əks-hücum əməliyyatına başlayıb
09:57 27.09.2020

Epidemiya qurbanlarının sayı 990 mindən çoxdur - Virusa yoluxanların sayı 32 milyon 500 mini ötdü
18:23 25.09.2020

Müdafiə Nazirliyi təlim görüntülərini yaydı - Mühəndis-istehkam bölmələri ilə məşğələlər keçirilir
17:54 25.09.2020

Ermənistan müxtəlif ölkələrdən Dağlıq Qarabağa muzdlular və terrorçular cəlb edir
17:36 25.09.2020

Norveç kralının səhhəti pisləşdi - O, xəstəxanaya yerləşdirildi
17:36 25.09.2020

Parisdə silahlı hücum - Dörd nəfər xəsarət aldı
17:21 25.09.2020

Tarixi hamamlar məhv olmaq üzrədir - Fatmayı qəsəbəsindəki hamamlar niyə qorunmur?
17:01 25.09.2020

Tramp vətəndaşlara vəd verdi - “Vaksın 24 saat ərzındə bütün ərazılərə çatdırılacaq”
16:54 25.09.2020

Goranboyda iki avtomobil toqquşdu, sürücülər ağır xəsarət aldı - Avtomobillərdən biri iki yerə parçalandı
16:36 25.09.2020

Ağdam ilk tibbi yardım təlimləri başa çatdı - Təlimlər təmas xətti boyunca davam etdiriləcək
16:26 25.09.2020

BMT-nin xəbər portalı prezidentin çıxışını yaydı - Bu ölkə başçısının siyasi nüfuzunun göstəricisidir
16:23 25.09.2020

Ermənistanda çox ciddi hərbi hazırlıqlar gedir - Onların hərbi qüvvələri təmas xəttində, dövlət sərhədində cəmləşir
15:25 25.09.2020

Yeni proqramın üstünlükləri - Başqa dillərdə olan yazıları azərbaycan dilində oxumaq mümkün olacaq
14:54 25.09.2020

Tullantıları gölə atanlar özləri ərazini təmizlədi - “Müəssisələrə də cərimə tətbiq oluna bilər”
14:26 25.09.2020

Bərdədə 28 yaşlı qız xəstəxanada həyatını itirdi - O əməliyyatdan sonra dünyasını dəyişib
17:54 24.09.2020

Ali məktəblərə 5751 vakant yer var - Qəbul aparılacaq ixtisaslar sabah açıqlanacaq
17:36 24.09.2020

Qızıl ehtiyatlarının həcmi artıb - “Daşkəsən” yatağı polad məhsulların istehsalı üçün perspektiv vəd edir
17:23 24.09.2020

Rəqəmsal texnologiyanın zərərləri - Görmə qabiliyyəti və danışıq problemi olan uşaqların sayı artıb
16:54 24.09.2020

Prezident İlham Əliyev Sərəncam imzaladı
16:36 24.09.2020

XİN paşinyanın təxribatlarının siyahısını yaydı - “Ermənistan yeni ərazilər zəbt etmək məqsədi güdür”
16:25 24.09.2020

Qubada avtomobil piyadanı vurub - Piyada həyatını itirib
15:54 24.09.2020

Peşə təhsili müəllimlərinin işə qəbulu başlandı - Müsabiqəyə 257 vakant yer ayrılıb
15:36 24.09.2020

Terrorçu ilə əməkdaşlıq edən ermənistan - Qarabağı terrorçu yuvasına çeviriblər
15:23 24.09.2020

"Oradan-buradan" - "ATV Səhər"də - VİDEO
14:54 24.09.2020

İstixanada çətənə kolları yetişdirən şəxs saxlanılıb - 2 kilo marexuana isə həyətdən aşkar olunub
14:36 24.09.2020

SUPERKUBOK GÖRÜŞÜ - "BAVARİYA"-"SEVİLYA"YA QARŞI
14:30 24.09.2020

Diqqətli olun - Ermənilər sosial şəbəkələrdə təxribat aparır
14:21 24.09.2020

"Tez bişir" - Pendirli kətə - VİDEO
14:08 24.09.2020

İslam dünyası niyə susur? - Təcavüzkara qarşı sərt reaksiya mütləqdir
13:54 24.09.2020

TALİBAN HÜCUM ETDİ - 28 polis əməkdaşı öldürülüb
13:44 24.09.2020

DÜNYA ÜZRƏ VİRUSA YOLUXANLARIN SAYI 32 MİLYONU ÖTDÜ
13:20 24.09.2020

CEYHUN BAYRAMOV GÜRCÜSTANDA RƏSMİ SƏFƏRDƏDİR
12:59 24.09.2020

Qapalı məkanlarda yoxlamalar davam edir - VİDEO
12:35 24.09.2020

Müdafiə Nazirliyi Qüdrət Həsənquliyevə cavab verdi - VİDEO
12:10 24.09.2020

Müasir avadanlıqlarla təchiz olunan ambulanslar - VİDEO
11:47 24.09.2020

Hikmət Hacıyev Qüdrət Həsənquliyevə cavab verdi - VİDEO
11:25 24.09.2020

Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Balaxanı qəsəbəsinin sakinləri ilə görüşüblər - Yenilənib - VİDEO
11:01 24.09.2020

Azərbaycan əhalisinin 20 faizi vaksinasiya ediləcək - VİDEO
10:40 24.09.2020

Bütün xəbərlər